Barokowe kościoły, budowane najczęściej na planie krzyża łacińskiego, pełne rzeźb i złoceń, wyróżniała dwufasadowa konstrukcja. Najdoskonalszymi zabytkami tego okresu są niewątpliwie: jezuicki kościół II Gesu oraz umieszczona przed bazyliką św. Piotra w Rzymie kolumnada projektu Berniniego. W Polsce w stylu barokowym wybudowane zostały m.in. krakowskie kościoły św. Anny oraz św. Piotra i Pawła. Pałace barokowe, również dwufasadowe, ozdobione były ogrodami i fontannami. W Polsce z tego okresu zachowały się pałace w Wilanowie, Ujazdowie, Potockich w Łańcucie oraz Zamojskich w Zamościu. Barokowe malarstwo, pełne dynamizmu, ekspresji, którego twórcy wykorzystywali efekty świetlne oraz soczyste barwy, reprezentowane było m.in. przez twórczość Piotra Pawła Rubensa (15771 640), Rembrandta van Rijna(16061669), A. Van Dycka (15991641) artystów flamandzkich oraz malarza hiszpańskiego Diego Velazqueza (15991660).

OCENA BAROKU W EPOKACH PNIEJSZYCH: Początkowo, zwłaszcza w epoce oświecenia, ale także w wieku XIX pojęcia „barok” używano w sensie negatywnym i oceniającym, jako terminu na określenie upadku kultury, zacofania, zepsucia smaku i zwyrodnienia ideałów sztuki renesansowej. W zasadzie dopiero w XX wieku doceniono znaczenie sztuki i literatury barokowej oraz ich oryginalność. Zauważono, iż odmienność barokowej formy to próba oddania złożoności nowej epoki i specyfieznej kondycji człowieka owych czasów, odczuwającego swoją samotność wobec Boga. Znaczącą rolę w ukształtowaniu nowego spojrzenia na barok odegrały tezy zawarte w dziełach Heinricha Wólfflina Renesans i barok (1888) oraz Podstawowe pojęcia historii sztuki (1919).

Wólfflin ukazał różnice dzielące epokę renesansu i baroku, wskazując na podstawowe opozycje, określające odmienne dla tych okresów sposoby widzenia świata. Słownymi wyznacznikami sztuki i kultury renesansowej są linearność, płaskość, forma zamknięta, wielość, jasność, zaś sztuki barokowej odpowiednio malarskość, głębia, forma otwarta, jedność, niejasność. Będąc reakcją na renesans, barokowa sztuka cechowała się bogactwem form, rozrzutnością, dynamizmem, dzięki czemu artyści ukazywali świat z nowej, oryginalnej perspektywy.

Barok w Polsce CHRONOLOGIA POLSKIEGO BAROKU: W epoce literackiego baroku polskiego wyróżnić można trzy okresy:

• Wczesny barok, który przypada na ostatnie dwudziestolecie XVI wieku i początek wieku XVII. W okresie tym wpływy renesansowe przeplatają się z nowymi tendencjami, zapowiadającymi zmianę epoki. Tworzy wtedy jeszcze J. Kochanowski (Treny), oraz Sz. Szymonowie. Pierwsze lata kontrreformacji owocują literaturą o charakterze religijnym: Żywoty świętych (1579) P. Skargi oraz Historyja o chwalebnym zmartwychwstaniu Pańskim (1600) Mikołaja z Wilkowiecka. Obok poezji metafizycznej (M. Sęp Szarzyński, M. Grabowiecki), której twórcy rozważają relacje między człowiekiem a Bogiem, rozwija się tzw. poezja „światowych rozkoszy” (Z. Morsztyn Światowa rozkosz 1606), zawierająca pochwałę uroków życia doczesnego. Wczesny barok charakteryzuje się wielokierunkowością poszukiwań nowych rozwiązań twórczych oraz różnorodnością tematyczną utworów literackich.

1 Rozkwit kultury barokowej przypada na lata 16201680. Jest to okres rozwoju ruchów kontrreformacyjnych, wzmocnieniu ulega pozycja Kościoła, rozwijają się sztuka i literatura sakralna. Szerząca się nietolerancja religijna oraz liczne wojny osłabiły rozwój państwa i, co za tym idzie, kultury. W okresie pełnego baroku pojawia się literatura dworska reprezentowana m.in. przez J. A. Morsztyna, Z. Morsztyna oraz niektóre wiersze D. Naborowskiego a także twórczość sarmacka, której głównymi przedstawicielami są W. Potocki i J. Ch. Pasek. W okresie tym powstają także pisma teoretyczne zawierające zasady poetyki barokowej. (M. K. Sarbiewski De acuio et arguto…, O poezji doskonalej).

• Zmierzch baroku to lata 16801730, a więc czasy saskie. Postępujący upadek państwa polskiego, dalsze umacnianie pozycji Kościoła i zaostrzenie cenzury nie sprzyjało rozwojowi kultury i piśmiennictwa. Dominującym nurtem twórczości stała się literatura okolicznościowa i religijnodydaktyczna. Wiele utworów, m.in. W. Potockiego, ukazuje się w obiegu nieoficjalnym. Na przełomie wieków umierają wybitni poeci barokowi, ale na ich miejsce nie pojawiają się nowi, oryginalni twórcy. W schyłkowej fazie baroku zaczyna kształtować się rokoko i pojawiają się pierwsze przejawy myśli reformatorskiej, które są już zapowiedzią nowej epoki oświecenia.

PODŁOŻE SPOŁECZNOPOLITYCZNE: Na okres wieku XVII przypadają liczne wojny Polski z innymi państwami, wyniszczające kraj i nic sprzyjające rozwojowi kultury. Wystarczy wymienić tutaj chociażby wojny z Moskwą, Szwecją i Turcją. Przemarsze wojsk przyczyniały się do upadku rolnictwa, przemysłu, handlu oraz powodowały zniszczenia kultury materialnej. Towarzyszyły temu wewnętrzne spory narodowe między różnymi odłamami szlachty a magnaterią. Nieszczęśliwe dla Polski rządy Jana Kazimierza doprowadziły, po krótkim okresie świetności kraju za czasów Jana Sobieskiego, do osłabienia i wyczerpania państwa, w którym władzę przejęli przedstawiciele obcej dynastii saskiej. Upadkowi kultury towarzyszyło osłabienie ośrodków uniwersyteckich i obniżenie poziomu szkolnictwa. Przeniesienie w 1596 roku stolicy Polski z Krakowa do Warszawy prze/ Zygmunta III Wazę pociągnęło za sobą likwidację centralnego ośrodka kulturalnego. Wszystko to spowodowało upadek kultury i piśmiennictwa oraz osłahienie twórczości literackiej.

cf> KONTRREFORMACJA W POLSCE. DZIAŁALNOŚĆ JEZUITÓW: Państwo polskie wielonarodowościowe i wielowyznaniowe przez długie lata było wzorem tolerancji religijnej. Uchwały soboru trydenckiego, w których głoszono konieczność walki z reformacją, nie od razu przyjęły się w Polsce. Konfederacja warszawska z 1573 roku przyznawała człowiekowi wolność w wyborze wiary, ale wkrótce siała się celem licznych ataków. W 1633 roku przyjęto na sejmie poprawkę gwarantującą zachowanie praw Kościoła rzymskokatolickiego. Od tego momentu rozpoczyna się batalia przeciwko odłamom protestanckim, której kulminacyjnym punktem była sejmowa decyzja z 1658 roku, nakazująca braciom polskim (arianom) powrót do wiary katolickiej bądź opuszczenie kraju. Umocnienie władzy Kościoła i represje skierowane przeciwko innowiercom przyczyniły się do wzrostu nietolerancji religijnej. Na skutek tego obniżył się poziom literatury, której głównym cenzorem stał się Kościół. Ogłoszono indeks ksiąg zakazanych, niszczono twórczość, w której dopatrywano się tendencji antykościelnych. Znaczącą rolę w przeprowadzaniu reform posoborowych odegrał, sprowadzony do Polski przez Stanisława Rozjusza, zakon jezuicki. Misyjna działalność jezuitów doprowadziła do rozwoju szkolnictwa. Z kolegiów jezuickich utworzone zostały m.in. Akademia Wileńska (1578) i uniwersytet we Lwowie (1661). Jezuici przyczynili się także do rozwoju teatru szkolnego i twórczości ludowej.

SARMATYZM: W Polsce, podobnie jak w innych krajach Europy, wzrosło w baroku zainteresowanie dla tradycji i powstała związana z tym potrzeba narodowego samookreślenia. Szlachta polska odwołała się do historycznego mitu o sarmackim pochodzeniu Polaków i Słowian. Pojęcie Sarmatów jako dawnego ludu koczowniczego, zamieszkującego tereny Ukrainy, pojawiło się już w starożytnej Grecji i R/ymie. W piśmiennictwie polskim termin ten występuje u Jana Długos/a, jako określenie całego państwa polskiego wraz z Litwą i Ukrainą. £ /czególną popularność pojęcie to zyskuje w czasach panowania Zygmunta Augusta (XVI w.), kiedy to powstają dzieła historyków, omawiających zagadnienia sarmatyzmu. Terminu „sarmatyzm” używano zarówno w znaczeniu geograficznym jak i politycznym (nawiązanie do państwa Jagiellonów), szczepowym (Słowianie) oraz klasowym (szlachta). Szlachta polska, uznając swoje sarmackie pocho dzenie, pojęcie narodu ograniczyła do własnej warstwy. Przypisała sobie cechy dawnych bohaterów: odwagę, męstwo, waleczność. Z pojęciem sarmatyzmu wiążą się takie zjawiska jak przywiązanie do tradycji, niechęć do obcych (ksenofobia), żarliwa religijność granicząca z dewocją, konserwatyzm, tradycjonalizm, pieniactwo, skłonność do wystawnego życia, obfitującego w biesiady i uczty, kult „złotej wolności” i liberum veto prowadzące do anarchii, kultywowanie tradycyjnego stroju (kontusz, pas) z elementami przyjętymi ze Wschodu oraz przypisywanie szlachcie szczególnej roli dziejowej. To ostatnie wpłynęło na ukształtowanie wizji Polski jako przedmurza chrześcijaństwa broniącego Europy Zachodniej przed zalewem barbarzyństwa ze Wschodu, co w konsekwencji doprowadziło do uformowania się, popularnej zwłaszcza w epoce romantyzmu, idei mesjanizmu. Nurt sarmatyzmu, bardzo żywotny w Polsce, trwał w zasadzie do lat 20. XIX wieku. W późniejszych epokach, zwłaszcza w oświeceniu, staje się często przedmiotem gwałtownej krytyki jako synonim zacofania, upadku i nieuctwa. Jest to jednak ocena zbyt jednostronna, nie uwzględniająca wiclowarstwowości zjawiska. Postacie Sarmatów pojawiają się w literaturze polskiej w konwencji karykaturalnej (Powrótpoślą J. U. Niemcewicza), ale też niejednokrotnie ukazywane są z nutką sentymentu i sympatii (Pan Tadeusz A.. Mickiewicza, Trylogia H. Sienkiewicza).

GŁÓWNE NURTY LITERACKIE: W twórczości polskiego baroku wyróżnić można trzy charakterystyczne nurty: •Poezja metafizyczna typowa zwłaszcza dla przełomu renesansu i baroku, a więc dla twórczości M. Sępa Szarzyńskiego i poezji D. Naborowskiego. Wewnętrzne niepokoje człowieka rozdartego między pragnieniami duszy (potrzeba Boga i wieczności) a namiętnościami ciała, związane z kryzysem tożsamości człowieka baroku oraz poczuciem osamotnienia jednostki, obdarzonej wolną wolą i skazanej na dokonywanie wyborów, znajdowały w poezji tamtych czasów różne rozwiązania. Sęp Szarzyński postulował heroiczną postawę człowieka, który walcząc ze światem i pokusami własnego ciała, nie ustaje w dążeniu do Boga. Naborowski z kolei stara się znaleźć równowagę między wartościami życia doczesnego a duchową istotą jednostki.

• Barok dworski rozwinął się w Polsce pod wpływem inspiracji literatury europejskiej (gongoryzmu, marinizmu, konceptyzmu). Dwory magnackie, wpływowe i zamożne, których kulturotwórcza rola znacznie wzrosła po przeniesieniu stolicy Polski z Krakowa do Warszawy, były ośrodkami upowszechniającymi wpływy i mody cudzoziemskie. Reprezentacyjna dla baroku dworskiego w literaturze polskiej jest twórczość J. A. Morsztyna i D. Naborowskiego.

•Barok sarmacki związany z dworami i dworkami średniej szlachty oraz ideałami sarmatyzmu (zob. sarmatyzm) miał charakter bardziej swojski, wyrastał bowiem z polskiej tradycji i wiązał się z kulturą ludową. Ten nurt twórczości, w któiym propagowano kult rodzimej obyczajowości i specyficzny rodzaj patrioty/mu, reprezentowany był m.in. przez twórczość W. Potockiego i J.Ch. Paska.

CHRONOLOGIA RENESANSU W EUROPIE: Renesans narodził się we Włoszech w połowie wieku XIV, w wieku XV pojawił się w innych krajach europejskich. We Włoszech kres epoki przypada na początek XVI wieku (symboliczną datą jest 1527 rok, kiedy wojska cesarskie splądrowały renesansowy Rzym), w pozostałych krajach renesans trwa do wieku XVI i XVII. POLITYCZNOSPOŁECZNE TŁO EPOKI: Epoka renesansu to okres gwałtownych zmian politycznospołecznych, przede wszystkim postępującego rozkładu ustroju feudalnego oraz tendencji zjednoczeniowych, charakterystycz rrych dla niektórych państw (Francja, Hiszpania). Jednocześnie obserwuje się rozpad trwającej przez wiele lat cesarskopapieskiej struktury europejskiej i co za tym idzie upadek znaczenia Kościoła katolickiego. Na skutek rozwoju handlu i przemysłu wzrasta rola mieszczaństwa w życiu społecznym, kulturalnym i politycznym. Rozpowszechnia się instytucja mecenatu, sprawującego opiekę nad wybitnymi artystami (nazwa wywodzi się od imienia polityka rzymskiego z I w. p.n.e. Caiusa Cilniusa Maecenasa, który opiekował się twórcami).

Renesans to epoka wielkich odkryć geograficznych i naukowych, znacząco rozszerzających wiedzę ludzi tego okresu. Wśród najważniejszych wymienić należy odkrycie Ameryki przez Krzysztofa Kolumba, wynalezienie druku przez Gutenberga oraz rewolucyjną teorię Kopernika wyrażoną w dziele O obrotach sfer niebieskich… . Absolutystyczne dążenia Kościoła katolickiego oraz potęgujący się kryzys tej instytucji stały się przyczyną wybuchu reformacji, wojen religijnych i powstawania nowych odłamów wyznaniowych.

LITERATURA RENESANSU IV EUROPIE: Kolebką renesansu stały się Włochy. Zapowiedzią nowych idei była, stanowiąca pomost między średniowieczem a odrodzeniem Boska Komedia Dantego, pierwsze wielkie dzieło włoskie napisane w języku narodowym. W zakresie epiki dwa modelowe wzorce rycerskiego eposu stworzyli: Tasso (Jerozolima wyzwolona] oraz Ariosto (OrUuid szalony). Bujny rozwój przeżyła nowelistyka, w której mistrzostwo osiągnął Giovanni Boccaccio wraz ze swoim Dekameronem. Na czasy renesansu przypada powstanie i rozwój włoskiej komedii deirarte, improwizowanych utworów ludowych o stałych bohaterach, wątkach i schematach kompozycyjnych. Najwybitniejszym przedstawicielem liryki był Francesco Petrarka, autor słynnych, pisanych po włosku Sonetów do Laury. Dydaktyczna i polityczna proza reprezentowana była przez Machiavellego (Książę) oraz B. Castiglione (Dworzanin).

Znaczącym ośrodkiem rozwoju literatury renesansowej był Półwysep Iberyjski: Portugalia i, przede wszystkim. Hiszpania. Do najwybitniejszych twórców hiszpańskich należeli Lope de Vega, autor dramatów (Owcze źródło) oraz Cervantes, autor słynnej powieści pt. Don Kichot. We Francji rozwijała swą działalność poetycka grupa Plejada. Wiersze jej twórców, przypadające na połowę wieku XVI, zapoczątkowały nowożytną erę francuskiej poezji. Czołowym artystą, teoretykiem i założycielem grupy był Pierre Ronsard. Twórcy Plejady, odwołując się do wzorów antycznych, pisali swe utwory w języku narodowym. Najwybitniejszym prozaikiem tego okresu we Francji był F. Rabelais, autor groteskowej, wykorzystującej ludowe motywy powieści pt. Garganłua i Pantagruel. W swoim dziele stworzył Rabelais wizję karnawałowego świata, w którym wszystkie hierarchie zostały odwrócone. Naczelną zasadą organizującą rzeczywistość jest w powieści zabawa i nierzadko rubaszny śmiech. Wybitnym przedstawicielem eseistycznofilozoficznej literatury był Michał de Montaigne, autor Prób.

W literaturze angielskiej najwybitniejszy rozwój przeżywa dramat, reprezentowany przez elżbietańską krwawą tragedię, a przede wszystkim nieco późniejszą twórczość Williama Szekspira, jednego z najdoskonalszych dramaturgów światowych, twórcy Hamleta. Romea i Julii, Makbeta, Snu nocy letniej, Otella, Burzy i wielu innych (jego twórczość, ze względu na jej charakter, zostanie omówiona razem z literaturą baroku).

TŁO RENESANSU W POLSCE: Renesans polski, jako jeden z najbogatszych okresów kulturalnych, jest współbieżny z przemianami zachodzącymi w pozostałych krajach europejskich. Polska wieku XV i XVI to państwo zjednoczone i silne gospodarczo, aczkolwiek słabsza niż w innych krajach jest pozycja polskiego mieszczaństwa. Państwo posiada silny ośrodek naukowy w postaci Akademii Krakowskiej, atrakcyjny również dla cudzoziemców. W XVI wieku rozwija się instytucja mecenatu artystycznego (m.in. Jan Łaski i Jan Zamojski). Wysoki poziom osiąga szkolnictwo, zarówno średnie, jak i wyższe. Z inicjatywy Jana Zamojskiego powstaje Akademia w Zamościu (1591), wzrasta liczba szkół para fialnych, nowo powstały zakon jezuitów zakłada liczne kolegia. Reformacja i religijne spory nie prowadzą w Polsee do wojen religijnych, luteranizm przyjmuje się wśród mieszczan, szlachta natomiast bardziej skłania się ku kalwinizmowi. Mimo edyktów Zygmunta Starego, zakazujących przywożenia do Polski pism innowierczych, wpływy reformacyjne obejmują coraz szersze kręgi, a Polska staje się schronieniem dla cudzoziemskich protestantów. Najbardziej radykalnym i prześladowanym odłamem religijnym byli bracia polscy (arianie), którzy uformowali się w latach 156265, po rozłamie Kościoła kalwińskiego. Krytyka tradycji Kościoła katolickiego, idea głosząca pierwotne człowieczeństwo Chrystusa, radykalne postulaty społeczne, hasłu powrotu do Biblii, stały się przyczyną napaści przeciwników na arian. Bracia polscy pozostawili po sobie świetnie rozwinięte szkolnictwo, dzieła literackie i przekłady Biblii, mieli w swoich szeregach wybitnych naukowców. Na mocy uchwały sejmowej z 1568 roku nakazano arianom zmianę wyznania, bądź opuszczenie kraju. W 1570 roku, z inicjatywy różnych odłamów reformacyjnych, uchwalono tzw. zgodę sandomierską, określającą zasady pokojowej współegzystencji wszystkich wyznań, z wyłączeniem braci polskich. Ogłoszona trzy lata później, w 1573 roku, konfederacja warszawska głosiła pokój religijny oraz hasła tolerancji.

Bardzo szybko, podobnie jak w innych krajach, rozwijało się polskie drukarstwo. Głównym jego ośrodkiem stał się Kraków, w którym swoje drukarnie założyli m.in. Jan Haller, Florian Ungler, Hieronim Wietor, Łazarz Andrysowicz, jego syn, Jan Januszowski i Maciej Szarffenberg. Działalność wydawniczą prowadzili również arianie (głównie w Pińczowie i Rakowie) oraz inne odłamy wyznaniowe (kalwińska drukarnia w Brześciu). W krakowskich drukarniach ukazał się tzw. Statut Łaskiego, Raj Duszny Biernata z Lublina, pierwsze wydanie O poprawie Rzeczypospolitej Andrzeja Frycza Modrzewskiego, niektóre utwory Mikołaja Reja oraz większość dzieł Jana Kochanowskiego. Rozwój drukarstwa przyczynił się do ekspansji pisanych dzieł literackich oraz wzrostu czytelnictwa, albowiem ruchliwi drukarze i wydawcy udostępniali w przekładach na język polski liczne romanse, zbiory nowelistyczne itp. CHRONOLOGIA RENESANSU W POLSCE: Renesans polski trwał od połowy XV wieku do przełomu XVI i XVII wieku. Wyróżnić można trzy fazy rozwoju epoki: • prerenesans (od drugiej połowy XV wieku do objęcia tronu przez Zygmunta Starego 1506). Zwiastunami nowych prądów literackich i umysłowych była twórczość cudzoziemców przybyłych do Polski. Najwybitniejszym z nich był Włoch, zwany Kallimachem, który w Polsce znalazł schronienie przed policją papieską. Wśród prekursorów renesansu wymienia się również Jana z Ludziska — astronoma i lekarza, profesora Akademii Krakowskiej, Grzegorza z Sanoka, który udzielił schronienia Kallimachowi, Jana Ostroroga pisarza politycznego. Kallimach utworzył Nadwiślańskie Towarzystwo Literackie skupiające wielu humanistów krakowskich. Literatura prerenesansu tworzona była głównie w języku łacińskim. • lata 15061643 W 1506 roku zaczyna się przebudowa Wawelu, a co za tym idzie, rozbudowa królewskiej kancelarii i wzmożenie kontaktów dyplomatycznych z innymi krajami europejskimi. Na okres pierwszych dziesięciu lat przypada literacka działalność piszących po łacinie poetów: Jana Dantyszka, Klemensa Janickiego i Andrzeja Krzyckiego, rozwój drukarstwa oraz działalność tworzącego w języku ojczystym pisarza Biernata z Lublina. W 1543 roku ukazało się pośmiertnie rewolucyjne dzieło Mikołaja Kopernika O obrotach sfer niebieskich. W tym samym roku wydana zostaje Krótka rozprawa… Mikołaja Reja.

• lata 15431584 Na okres ten przypada najbujniejszy rozkwit literatury polskiej, wyznaczony twórczością Jana Kochanowskiego, Mikołaja Reja, Andrzeja Frycza Modrzewskiego, Stanisława Orzechowskiego, Łukasza Górnickiego, M. Sępa Szarzyńskiego. Datę śmierci Kochanowskiego rok 1584 uważa się za koniec tego okresu. • lata 15841629 Ostatnia faza rozwoju renesansu nie posiada znamion schyłkowości. Mimo iż największy poeta epoki już nie żyje, jego następcy kontynuują tradycje renesansowe i antyczne. Ostatnim wybitnym poetą odrodzenia polskiego jest Szymon Szymonowie, którego śmierć w 1629 roku kończy epokę renesansu w Polsce. HUMANIZM JAKO GŁÓWNY PRĄD UMYSŁOWY EPOKI: Termin humanizm (łac. humanus ludzki) używany bywa w trzech znaczeniach: w sensie historycznym, na określenie umysłowego ruchu, zapoczątkowanego we Włoszech w XIV wieku, którego główną tendencją były wszechstronne studia literatury i sztuki antycznej oraz uznanie założeń kultury starożytnej za obowiązujący wzorzec wobec konieczności sformułowania wzorców i celów, do jakich powinien dążyć człowiek owej epoki; w znaczeniu szerszym używa się terminu „humanizm” od końca wieku XIX na określenie nowej filozoficznej postawy, której głównym założeniem było przekonanie o nieograniczonych możliwościach rozumu ludzkiego oraz położenie nacisku na wszechstronny rozwój człowieka; w najogólniejszym sensie pojęcia „humanizm” używa się w odniesieniu do postawy uznającej duchowe i materialne potrzeby człowieka i przejawiającej się w dążeniu do jego pełnego rozwoju. Renesansowy humanizm, główny prąd epoki, przypadający na okres od XIV do XVI wieku, powstał w opozycji do średniowiecznego teocentryzmu (teos Bóg). Odwołując się do myśli Cycerona, postulującego harmonijny i wszechstronny rozwój człowieka, humaniści w centrum swej uwagi umieścili jednostkę, z jej wszystkimi problemami moralnymi, społecznymi, politycznymi. Średniowiecznemu teocentryzmowi przeciwstawili więc antropocentryzm (antropos człowiek), którego hasłem stały się słowa rzymskiego, antycznego komediopisarza Terencjusza „Homo sum humani nihil a me alienum puto ” (człowiekiem jestem i nic co ludzkie nie jest mi obce). Doceniając indywidualne potrzeby człowieka, kładąc nacisk na konieczność jego wszechstronnego rozwoju, głosząc ideę harmonijnego życia w zgodzie z naturą, odwoływali się humaniści do założeń starożytnych filozofii, głównie epikureizmu i hedonizmu, które głosiły potrzebę korzystania z wszelkich przejawów życia, a szczęście rozumiały jako brak cierpienia.

Odrzucając średniowieczną filozofię humaniści, nie krytykowali jawnie religii chrześcijańskiej, szukając pomiędzy swoimi poglądami a innymi wyznaniami płaszczyzny porozumienia. Tendencja ta nosiła nazwę irenizmu, ruchu dążącego do ustanowienia pokoju między wszystkimi religiami. Jednym z głównych przedmiotów zainteresowania humanistów stała się antyczna kultura, która w XV i XVI wieku przeżyła prawdziwe odrodzenie. W XIV w. rozpoczęły się we Włoszech studia nad literaturą starożytnej Grecji i Rzymu oraz pojawiły się tłumaczenia i publikacje wybitnych dzieł tamtego okresu. Z czasem przerodziły się one w filozoficzne badania dotyczące retoryki, gramatyki, poezji. Epoka renesansu odkryła wiele zapomnianych w średniowieczu oryginalnych źródeł kultury antycznej. Zanieczyszczona w poprzednich latach łacina odzyskała w pismach twórców renesansowych swój dawny klasyczny kształt. Naczelną zasadą humanistycznych filologów była dbałość o czystość języka oraz idea powrotu do źródet, nakazująca poznawanie dzieł w oryginale. Wszystkie dziedziny badań filologicznych i filozoficznych określano mianem „studiae humanitatis” (studia humanistyczne), czyli właściwe człowiekowi. Ludzi, którzy zajmowali się tymi dziedzinami wiedzy, nazywano od XV wieku humanistami. W epoce renesansu nauki humanistyczne stały się przedmiotem uniwersyteckich wykładów.

Popularny, zwłaszcza na początku epoki, był neoplatonizm, łączący w sobie idee starożytne głównie głoszone przez Platona (patrz Wprowadzenie do antyku) z chrześcijaństwem. Kierunek ten głosił doskonałość ludzkiej natury oraz postulował wolność człowieka w kreowaniu zła i dobra. Stworzył też własną koncepcję poezji, rozumianej jako przejaw boskiego natchnienia i poetyckiego szału (furor poeticus). Ważnym elementem światopoglądu humanistów stał się też, obok wspomnianego już epikureizmu, stoicyzm. Z filozofii tej wywodzi się pojęcie cnoty jako narzędzia służącego opanowywaniu namiętności, zachowaniu spokoju wobec świata. Najwybitniejszym myślicielem epoki był Erazm z Rotterdamu, postulujący wewnętrzne odrodzenie człowieka, który powinien kierować się rozumem i zasadami moralnymi. Erazm propagował zasady irenizmu, a w swoim najbardziej znanym dziele pt. Pochwala głupoty krytykował nieuctwo.

Humanistyczne odbycie antyku polegało przede wszystkim na nadaniu nowego sensu dokonaniom oraz ideom starożytnej kultury i filozofii. RUCHY WYZNANIOWE W EPOCE RENESANSU: Mający swój początek w XIV wieku dogłębny kryzys Kościoła i władzy papieskiej oraz szerzenie się finansowych nadużyć stały się w wieku XV przyczyną powstania ruchów reformacyjnych. Przeniesienie papieskiej stolicy do Awinionu doprowadziło do tzw. sehizmy zachodniej, kolejnego rozłamu w łonie Kościoła. Na zwoływanych w XV wieku soborach próbowano przezwyciężyć kryzys, propagując ideę koncyliaryzmu, przyznającą soborowi wyższość nad papieżem. Początek reformacji dało wystąpienie Marcina Lutra, który w 1517 roku przybił swe słynne tezy o odpustach na drzwiach kościoła w Wittenberdze. Luter publicznie spalił potępiającą go bullę papieża Leona X, a schronienie przed ekskomuniką i banicją znalazł na dworze elektora saskiego, Fryderyka Mądrego. Głoszona przez Lutra nauka zdobywała coraz szersze kręgi zwolenników, którzy w 1530 roku ustanowili Kościół ewangelickoaugsburski. Za przykładem Lutra poszedł Jan Kalwin, który w Szwajcarii utworzył odłam e wangel i cko reformowany. W Anglii uformował się Kościół państwowy zwany anglikańskim, na czele którego z mocy prawa stał król. Protestanckie odłamy wyznaniowe powstawały także w innych państwach (bracia czescy w Czechach, bracia polscy w Polsce). Konflikty między reformacją a Kościołem katolickim prowadziły do licznych wojen religijnych oraz prześladowań innowierców.

Kościół katolicki przystąpił do reformy zbyt późno, aby zahamować ekspansję ruchów reformatorskich. W 1545 roku zebrał się sobór trydencki, na którym uznano Wulgatę (przekład Biblii dokonany przez św. Hieronima) za tekst obowiązujący w Kościele katolickim oraz przeprowadzono odnowę moralną, usuwając nadużycia i kładąc nacisk na rozwój oświaty duchowej. Założony w tym samym czasie przez Ignacego de Loyolę zakon jezuitów zaczął prowadzić szeroko zakrojoną akcję misyjną oraz przyczynił się do znacznego rozwoju szkolnictwa, zakładając liczne kolegia. Najbardziej znaczącym dla rozwoju reformacji i ekspansywnymi stały się dwa nurty luteranizm i kalwinizm.

Luteranizm: Zapoczątkowany przez Marcina Lutra odłam wyznaniowy jako główną tezę przyjął przekonanie, iż do zbawienia człowieka potrzebna jest wiara i łaska wsparte Ewangelią, nie zaś dobre uczynki. Luter negował możliwość dostąpienia życia wiecznego przez płatne odpusty, krytykował nadużycia Kościoła katolickiego. Postulował powrót do Biblii jako do pierwotnego źródła wiary. Odrzucał tradycję Kościoła (m. in. sakrament kapłaństwa), uwalniając człowieka od autorytetu instytucji i wskazując mu bezpośrednią drogę do Boga. Dokonany przez Lutra niemiecki przekład Biblii przyczynił się do rozwoju języka narodowego. Kalwinizm: Kalwinizm, zapoczątkowany przez Jana Kalwina, był odłamem znacznie radykalniejszym od luteranizmu. Jego podstawowym założeniem była nauka o predestynacji, czyli przekonanie, iż człowiek przeznaczony został przez Boga do zbawienia lub potępienia. Teza ta unieważniała wszelkie starania człowieka, podejmowane w celu osiągnięcia życia wiecznego. Zakładane przez kalwinów zbory rządziły się bardzo surowymi zasadami moralnymi. Spory między odłamami reformacyjnymi a chrześcijaństwem i wynikające stąd wojny religijne oraz prześladowania próbowano łagodzić, nawołując do pokoju i współdziałania między różnymi odłamami wiary. Postawa taka, charakterystyczna zwłaszcza dla poglądów Erazma z Rotterdamu nosiła nazwę irenizmu (gr. eirene pokój) i znajdowała wielu zwolenników wśród europejskich humanistów. a także pośród Polaków.

SZTUKA POETYCKA RENESANSU: Sztuka poetycka odwoływała się do wzorców antycznych, głównie Arystotelesa, którego Poetykę czytano w orygi nale. Od starożytnego filozofa przyjęto pojęcie „mimesis”, oznaczające nakaz naśladowania natury w sztuce. Znalazła też zastosowanie zarysowana przez Arystotelesa, a rozwinięta przez Horacego w Liście do Pizonów, teoria trzech stylów: wzniosłego, średniego i niskiego. Każdy z nich wymagał stosownych środków poetyckich (łac. decorum} oraz miał przypisane sobie gatunki, np. styl wysoki, epopeja, tragedia, oda itp. Za niedościgły wzór pisarze renesansu uznali mistrzów antycznych, głównie Cycerona, Horacego, Owidiusza i Wergiliusza. Posługując się odnowioną klasyczną łaciną pisali utwory na wzór dzieł antycznych poetów. Jednocześnie wiek XV i XVI wydał wielu oryginalnych artystów, którzy tworzyli w językach narodowych, szukali nowych środków wyrazu. Teoretycy sztuki duży nacisk kładli na znajomość poetyckich reguł i artystycznego rzemiosła, które prowadzić miały do doskonałości. Taki model poety, uczonego, wzorującego się na antycznych twórcach, określano mianem poeta doctus. Jednocześnie za sprawą neoplatonizmu przypisywano duże znaczenie poetyckiemu natchnieniu i kreacyjnym możliwościom artysty, ogarniętego szałem poetyckim furor poeticm. Renesans doceniał znaczenie artysty i poetyckiej sławy, która zapewniała poecie nieśmiertelność. Nastąpiło podniesienie godności pisarza, który stał się wywyższoną ponad tłum indywidualnością w przeciwieństwie do będącego w cieniu, anonimowego twórcy średniowiecznego. Odwołując się do tradycji Cycerona, renesansowi teoretycy postulowali czystość języka i stylu oraz nakazywali stosowanie charakterystycznych dla literatury antycznej środków stylistycznych. Na wzór dzieła Arystotelesa tworzono opisy sztuki poetyckiej, spośród których najbardziej znaczącą była rozprawa Juliusa Caesara Scaligera, napisana w 1561 roku.

Z historiozofii termin przejęła literatura, stosując go w odniesieniu do tendencji i prądów artystycznych, charakterystycznych dla tego okresu. W epoce średniowiecza powstaje większość literatur narodowych, których świadectwem są przekazy pisemne. Najstarsze zabytki piśmiennictwa wyznaczają początkowe daty w historii literatury poszczególnych narodów. W Polsce od czasów pozytywizmu w badaniach nad średniowieczem koncentrowano się jedynie na przekazach pisemnych. Dopiero w XX wieku J. Krzyżanowski podjął się analizy ustnie przekazywanych utworów, należących do literatury ludowej. Równocześnie badacz ten odszedł od przejętego z historii terminu „średniowiecze”, zastępując go pojęciem średniowieczny alegoryzm, określającym typowe dla tego okresu tendencje artystycznoideowe.

Współcześnie terminu średniowieczny używa się zarówno w odniesieniu do kultury i literatury tego okresu, jak i przenośnie, w znaczeniu: starodawny, przestarzały, niekiedy również z pejoratywnym odcieniem zacofany, ciemny. CZAS TRWANIA EPQKh|Średniojaeczg obejmuje okres między V a XV w.

Często granice epoki łączy się z wielkimi wydarzeniami historycznymi: upadkiem cesarstwa zachodniorzymskiego (476) oraz rozpadem cesarstwa bizantyjskiego (1453), odkryciem Ameryki przez Krzysztofa Kolumba (1492) i wynalazkiem druku (1450).

W Polsce średni o w^eczeJrwajid^X_dgjCy wiekują początgk ep_okiprzyjmuje ^!g_rokjł(66, datę przyjęcia przez państwo chrześcijaństwa. Pomimo iż do XV wieku język polski ustępuje miejsca łacinie, już w wieku XIII zaczynają się pojawiać, P_Qsiadające_duże walory artystyczne, teksty^yjęzylai naTgapwynirPoczatki kultudi duchów^, w tym rówjaie^Jiterackiej, przypadają, w zasadzie na czasyTźąolów Kazimierza Wielkiego. PięciowTeczny okres polskiej literatury średniowiecznej można podzielić na etapów.

Czas przyswajania średniowiecznych wzorców kulturalnych w literaturze i sztuce, stopniowy rozwój szkolnictwa oraz bibliotek klasztornych i katedralnych okres dominacji twórczości łacińskiej na terenach polskich, pierwsze teksty w języku narodowym, adaptowanie stylu romańskiego w sztuce, wiek XIV mało znaczący dla literatury, ale doniosły ze względu na rozwój stylu gotyckiego oraz istotne przemiany w rozwoju państwa polskiego, szybki rozwój gospodarczy i kulturalny, rozbudowa miast, założenie w 1364 r. Akademii Krakowskiej.

wiek XV przynoszący największą ilość zabytków piśmiennictwa narodowego. Następuje świetny rozwój Akademii Krakowskiej po reformie w 1400 r. ŚREDNIOWIECZE W EUROPIE: Pierwotnie, rozwijająca się w języku łacińskim, literatura średniowiecza nawiązywała do tradycji antycznej (Cycerona, Horacego) i starożytnych założeń artystycznych. Dominacja Kościoła w życiu społecznokulturalnym decydowała o silnym rozwoju twórczości o charakterze religijnym. Obok tego zaczęła powstawać świecka poezja łacińska. Literatura pisana w językach narodowych pojawiła się około X wieku, przede wszystkim w ośrodkach kultury rycerskiej i dworskiej.

We Francji literaturę w języku narodowym przynosi XI wiek. Rozwija się poezja epicka, liryka, satyra, proza narracyjna i dramat religijny oraz obyczajowy. Starofrancuska poezja epicka obejmowała narodowe heroiczne poematy, zwane chansons de gęste (Pieśń o Rolandzie), rycerskie i miłosne romanse z cyklu bretońskiego (Opowieści o Królu Arturze i rycerzach Okrągłego Stołu, Tristan i Izoldd) oraz poematy, wykorzystujące tematykę antyczną. Obok tego rozwija się liryka prowansalska, tworzona przez trubadurów, wykonywana przez żonglerów i minstreli. U schyłku średniowiecza dominuje twórczość poruszająca problemy śmierci i przemijania. Wyrazicielem takich tendencji są żyjący w XV wieku poeci: Karol Orleański i Franciszek Villon (Wielki Testament).

Na obszarze kultury germańskiej, najdoskonalszą realizacją heroicznej epiki jest pochodząca z XIII wieku Pieśń o Nibelungach. Nieco później rozwija się tutaj na dworach niemieckich poezja miłosna, przypominająca swym charakterem lirykę trubadurów. Niektóre z utworów podejmowały także problematykę polityczną i religijną. W okresie od XIV do XVI wieku w południowych Niemczech (gł. w Norymberdze) powstaje poezja o charakterze religijnym i dydaktycznym. Anonimowe utwory świeckie, często biesiadne i satyryczne, tworzą tzw. waganci, wędrujący żacy i klerycy. W Europie Północnej rozwija się poezja bardów (plemion Celtów w Irlandii, Szkocji i Walii), którzy na dworach książęcych układali utwory opiewające bohaterskie czyny rycerzy. Pochwalne teksty o charakterze okolicznościowym tworzone były przez skaldów zamieszkujących Skandynawię, Anglię i Islandię. W średniowiecznych Włoszech działały dwie szkoły poetyckie. Pierwszą z nich stanowiła tzw. szkoła sycylijska, której utwory pisane w języku narodowym wzorowane były na poezji prowansalskiej.

Reprezentujący ją poeci tworzyli w I połowie XIII wieku. Nieco później \v północnych Włoszech powstała poetycka grupa Dolce stil nuovo nowy słodki styl, której najwybitniejszym przedstawicielem był Dante Alighieri. Poeci ci wykształcili nowy styl włoskiej liryki miłosnej, ukazując uczucia jako wyraz najwyższej doskonałości duchowej. Boska Komedia Dantego stała się pomostem między epoką średniowiecza i renesansu.

SPOŁECZNOKULTUROWE PODŁOŻE ŚREDNIOWIECZA: Charakter średnio wiecza wyznaczają przemiany społecznopolityczne, zachodzące w całej Europie. Ekspansja chrześcijaństwa i dominacja Kościoła w życiu społecznokulturalnym określały religijny charakter sztuki i literatury. Upadek Cesarstwa Rzymskiego oraz wędrówki ludów przyczyniły się do kształtowania ustroju feudalnego i ugruntowania monarchii. Obok twórczości w języku łacińskim (będącym urzędowym językiem w większości krajów) zaczęła powstawać literatura tworzona w nowo kształtujących się na podłożu łacińskim językach romańskich. Życie politycznospołeczne zdominowane zostało przez walkę o wpływy między władzą świecką a duchowną (spór cesarstwa z papiestwem). Są to czasy licznych konfliktów wojennych i wielkich kontrastów społecznych. Chłopstwo i plebs żyją w prymitywnych warunkach, jednocześnie zaś powstają wspaniałe i okazałe budowle, obronne zamki, następuje rozkwit kultury dworskiej. Średniowiecze jest nękane przez plagi głodu zarazy i nieurodzaju. Znaczącą rolę odgrywa przede wszystkim rycerstwo i duchowieństwo, co będzie miało duży wpływ na ukształtowanie się osobowych wzorców kultury średniowiecznej: ideału ascety i rycerza. Początkowo centrum chrześcijańskiej kultury staje się Aleksandria, a następnie Rzym.

Początki zorganizowanej państwowości polskiej sięgają połowy X wieku. Przyjęcie przez Mieszka I chrześcijaństwa zapoczątkowało dominację Kościoła na naszych ziemiach oraz tworzenie się ustroju feudalnego. W zasadzie do końca XII wieku kultura umysłowa reprezentowana była przez duchowieństwo, którego przedstawiciele tworzyli wyłącznie po łacinie. Pojawienie się w XIII wieku elementów kultury dworskiej, której nurty krzyżowały się z wpływami religijnymi, zrodziło głębsze potrzeby literackie. Kanonizacja św. Stanisława przyniosła pierwsze utwory hagiograficzne (prezentujące życie świętych). Szybszy i wielostronny rozwój kulturalny nastąpił za panowania Kazimierza Wielkiego (XIV w.), a zwłaszcza dynastii Jagiellonów. Język polski zaczął wówczas na stałe wchodzić do literatury, a religijna do tej pory twórczość nabiera pewnych cech świeckich.

ŚREDNIOWIECZNY UNIWERSALIZM Uniwersalizm średniowieczny polegał na dążeniu do ujednolicenia całości życia społecznego, politycznego i kulturalnego epoki. Dominacja chrześcijańskiej doktryny religijnej warunkowała charakter sztuki i literatury. Podporządkowana światopoglądowi epoki średniowieczna estetyka była bardzo jednolita. Jednakowe byty propagowane we wszystkich krajach wzorce osobowe: ascety i rycerza. centryzm epoki, czyli uczynienie ośrodkiem zainteresowania Boga oraz życia wiecznego, określał zadania literatury i sztuki, która tworzona miała być na chwałę Boską. Jednolitość literatury średniowiecza uwypuklał dobór środków formalnych. Językiem obowiązującym była łacina, która pełniła funkcje narzędzia międzynarodowego porozumienia, a także zdominowała piśmiennictwo epoki. Unifikacji kultury sprzyjała programowa anonimowość tekstów literackich oraz powszechne posługiwanie się alegorią.

Pozorna jednolitość średniowiecza skrywała w sobie jednak liczne sprzeczności. Wyrażały się one ciągłą walką o wpływy między władzą kościelną a świecką (spór papiestwa z cesarstwem), konfliktami pomiędzy rycerstwem, mieszczaństwem a duchowieństwem. Z tej perspektywy feudalny ustrój jawił się, jak pisze J. Krzyżanowski, „jako niestały ukiad sil wzajemnie przez wieki się z\valczających „. Próby zdominowania życia społecznego i prywatnego przez religię nie rozwiązały antynomii między duchowymi potrzebami człowieka a jego życiem doczesnym i przejawami indywidualizmu. Jednocześnie w literaturze, obok ujednoliconej formalnie i treściowo twórczości łacińskiej, pojawiły się liczne utwory pisane w językach narodowych, które najpełniej wyrażały kulturę, potrzeby i aspiracje społeczeństwa.

ROLA POETY l SZTUKI: Konsekwencją średniowiecznego uniwersalizmu było ówczesne pojmowanie roli poety i sztuki. Anonimowy twórca, piszący na chwałę Boga, pełnić miał rolę odkrywcy i propagatora boskich wiecznych prawd. Religijna w przeważającej mierze literatura kształtowała chrześcijańskie wzorce osobowe, gloryfikowała postawę człowieka, który odrzucając doczesne sprawy, celem swego życia czyni pośmiertne zbawienie. Zadaniem sztuki stało się ukazanie nadrzędnego sensu istnienia.

ŚREDNIOWIECZNY ALEGORYZM: Średniowieczna sztuka i literatura zdominowane zostały przez alegorię, która stała się w tej epoce podstawowym środkiem poetyckiego wyrazu. Alegoria to artystyczny motyw posiadający podwójne znaczenie: dosłowne i przenośne, czyli alegoryczne. Związek między obydwiema płaszczyznami ma charakter konwencjonalny i ustalony został przez tradycję. Odczytanie alegorii wymaga znajomości kultury, literatury, malarstwa, ikonografii. Sens alegoryczny ma tylko jedno znaczenie, nie może być dowolnie interpretowany. Obrazy alegoryczne służyły w średniowieczu plastycznemu i przystępnemu ukazaniu zawiłych prawd moralnych i religijnych. Abstrakcyjne pojęcia przekładane na wyrazisty literacko motyw, umożliwiały czytelnikowi precyzyjne odczytanie sensu dzieła. Alegoria, pełniąca funkcje dydaktyczne, stosowana była w hagiografii, kazaniach i historiografii. Równocześnie pozwalała ona uniknąć pokusy dowolnego interpretowania prawd zawartych w Piśmie Św. Dominacja alegoryzmu w literaturze epoki określała sposób odczytania tekstu, a w zakresie formy prowadziła do komponowania dzieła na wzór traktatu i częstego posługiwania się bogatym, kwiecistym stylem. Najpopularniejszymi motywami epoki stały się: śmierć (rozkładający się trup z kosą w ręku), diabeł, wędrówka. Ze względu na dominację alegorii w kulturze średniowiecza J. Krzyżanowski literackie tendencje epoki określił mianem alegoryzmu.

FILOZOFIA: Średniowieczna filozofia podporządkowana została teocentryzmowi, czyniącemu ośrodkiem zainteresowania Boga i życie wieczne. Początkowo (do VI wieku) rozwijająca się równolegle z ideami pozachrześcijańskimi, dzięki ustaleniom ojców Kościoła utrwalała swoje wpływy. Właściwą filozofię chrześcijańską określa się mianem scholastyki. Termin. ppchodzLod. wyrazu „szkoła” (łac. schold). Kierunek ten, wierny wobec niektórych elementów tradycji starożytnej (Arystotelesa), swoje idee podporządkował chrześcijańskim dogmatom wiary. Drogą rozumowych spekulacji objaśniano i uzasadniano prawdy religijne. Za ojca scholastyki uznaj e się św. Anzelma, który głosił, jpjjn właściwego, poznaniak’prawdy koniecznaj£sŁ_wiara_i rozum. Syntezą i hasłem jego poglądów zrozumienia „.Wiara jest normą dla rnTiimii ^frfnryjfToze ją tylko uzasadniać. Jak pisał sam filozof Chrześcijanin powinien przez_ wiarę dojść .do zrozumienia nie przez zrozumienie dawiary „.

Św. Augustyn, żyjący na przełomie IV i V wieku, w swojej filozofii nawiązywał do platońskiego idealizmu. Ośrodkie_Tn_jnyślLuczynil Boga: jego pogląd na świat miał charakter teocentryczny. Uznawał oddzielność i równorzędność istnienia ducha oraz ciała, Boga i stworzenia, uczucia, woli i rozumu (dualizm) oraz wyższość ducha nad materią. Augustyn celem człowieka uczynił poznanie Boga i własnej duszy, które w najdoskonalszy sposób odbywało się bezpośrednio, intuicyjnie, bez rozumowania, dzięki boskiej łasce i oświeceniu. Rozum i wiara wzajemnie uzupełniają się w procesie poznania: „Zrozum, byś mógł wierzyć, wierz, byś mógł zrozumieć”. Filozofię św. Augustyna cechował subiektywizm, dualizm i woluntaryzm (uznanie, że właściwą naturą człowieka jest wolna wola). Konsekwencją takiego podejścia jest przekonanie o sprzecznościach tkwiących w człowieku, w wewnętrznym jego rozdarciu i niepokoju. Zgodne z duchem augustynizmu były np. praktyki ascetyczne (niszczenie ciała w imię przewagi i rozwoju ducha).

Św. Tomasz z Akwinu żył w wieku XIII. Inspiracją dla jego myśli stała się filozofia Arystotelesa. Tomasz, oddzielając pojęcia rozumu i wiary, przedmiotem badań pierwszego uczynił filozofię, a drugiego teologię. W przeciwieństwie do św. Augustyna, istnienia Boga nie uznawał za tezę oczywistą, daną człowiekowi z góry, ale prawdę wymagającą rozumnego, opartego na doświadczeniu dowodzenia. Negując augustiański dualizm duszy i ciała, filozof ten zakładał fizyczną jedność człowieka. Inaczej niż św. Augustyn, głosił pierwszeństwo rozumu przed wolą. Podstawowymi wyznacznikami jego filozofii były: obiektywizm, odrzucenie dualizmu ciała i duszy, intelektualizm i empiryzm (odwołanie się do doświadczeniajako metody poznania). Istotne w jego koncepcji jest przekonanie o istnieniu hierarchii bytów i określonym miejscu człowieka danego stanu w tej hierarchii. Z filozofią św. Tomasza zgodne są ustrojowoprawne koncepcje drabiny feudalnej oraz zasady scholastyki.

Zanim powstały księgi Pisma św., treści religijne uważane za Objawienie Boże przekazywano ustnie, z dokładnością znamienną dla kultur pierwotnych. Tradycja ustna obejmowała nieraz kilka stuleci, np. Pięcioksiąg Mojżesza spisany w VIV w p.n.e. sięga wieku XIII p.n.e. Oryginał Biblii (autograf) zaginął, istniejące wersje oparte są na: Septitagincie, będącej tłumaczeniem na język grecki, pochodzącej z III w. p.n.e., i Masorze, pierwotnie ustnych, a następnie między IV a X wiekiem spisanych komentarzach do hebrajskiego tekstu Biblii.

Nowy Testament powstał między I a połową II wieku n.e. Apokalipsa św. Jana pisana była prawdopodobnie między 93 a 96 rokiem. Zachowane manuskrypty Nowego Testamentu pochodzą z III i IV wieku. JĘZYKI BIBLII: Biblia pisana była w trzech językach. Teksty Starego Testamentu powstały w języku hebrajskim (najstarsza część), aramejskim, a niektóre partie w hellenistycznej grece. Nowy Testament pisany był prawie w całości greką z wyjątkiem Ewangelii św. Mateusza, która prawdopodobnie została napisana w języku aramejskim. . , ,r

AUTORZY Stary Testament pisany był przez wielu autorów, niejednokrotnie anonimowych, należących do różnych pokoleń. Ustalenie autorstwa komplikuje dodatkowo nawarstwianie się różnych wersji tego samego tekstu oraz liczne uzupełnienia poczynione przez redaktorów i skrybów. Badania naukowe podważały prawdziwość ustalonego przez wielowiekową tradycję autorstwa poszczególnych ksiąg. Tradycyjnie za twórców Pięcioksięgu uznawano proroka Mojżesza i Jozuego. królowi Dawidowi przypisywano autorstwo Psalmów, zaś królowi Salomonowi Pieśń nad Pieśniami i Przypowieści. Poszczególnych autorów łączono więc z problematyką tekstów Mojżesza z księgami Prawa, Salomona z tekstami tzw. mądrościowymi a Dawida z hymnami i psalmami. Autorami Nowego Testamentu byli ludzie należący mniej więcej do tego samego pokolenia, świadkowie działalności Jezusa, jego uczniowie. Życie i naukę Chrystusa zapisali w swoich Ewangeliach święci: Mateusz, Marek, Łukasz oraz Jan, którego wersja różni się od poprzednich. Twórcą Apokalipsy był św. Jan, zaś Listów Apostolskich św. Paweł, Jakub, Piotr, Jan i Juda. Dzieje Apostolskie spisał św. Łukasz.

PODZIAŁ BIBLII: Biblia dzieli się na Stary i Nowy Testament. W skład Starego Testamentu wchodzi 46 ksiąg zgrupowanych w czterech częściach: pięcioksiąg (z gr. Pantatetich), tzw. Tora (hebr.), czyli Prawo, obejmująca księgi Rodzaju. Wyjścia, Kapłańską. Liczb. Powtórzonego Prawa. Tora jest jednym z najstarszych zabytków literackich. Zapisana została na wyprawionym ze skóry zwoju, nawijanym na drążki.

_ prorocy obejmuje 21 ksiąg. _ pisma składające się z 13 ksiąg. pozostałe siedem ksiąg judaizmu uznaje się za Apokryfy.

Najbardziej znane, poza Torą, księgi to: Księga Hioba, Księga Psalmów, Księga Koheleta, Pieśń nad Pieśniami. Według kanonu katolickiego księgi Starego Testamentu dzielą się na: historyczne (np. Rodzaju, Wyjścia, Królewska, Judyty, Estery); prorockie (np. Jeremiasza, Izajasza itd.) i dydaktyczne (np. Koheleta, Hioba, Przysłów).

Nowy Testament obejmuje 27 ksiąg; katolicyzm dzieli je, podobnie jak Stary Testament, na trzy grupy: księgi historyczne, w skład których wchodzą 4 Ewangelie oraz Dzieje Apostolskie; księgi dydaktyczne, obejmujące Listy św. Pawła i listy innych apostołów; księga prorocka, czyli Apokalipsa (Objawienie) św. Jana.

PRZEKŁADY BIBLII: Najdawniejszy przekład Biblii, stanowiący podstawę powszechnie znanej wersji/V.vma Św. loSeptitaginta. Tłumaczenie rozpoczęto w środowisku aleksandryjskim w III w. p.n.e., a zakończono na początku naszej ery. Septuaginta to przekład Starego Testamentu z języków hebrajskiego i aramcjskiego na grecki. Chrześcijaństwo korzystało z tego przekładu do VII wieku.

W Kościele rzymskokatolickim za obowiązujący uznano przekład łaciński, dokonany z hebrajskiego na polecenie papieża Damazego przez św. Hieronima między 366 a 384 rokiem. Dekret soboru trydenckiego z 1546 roku uznał to tłumaczenie za oficjalny tekst Pisma św. Przekład św. Hieronima, noszący nazwę Wulgata (z łac. Yulgata editio oznacza popularne, ludowe wydanie), wielokrotnie przekształcany z polecenia papieży, jest tłumaczeniem dosyć dowolnym, o znacznej wartości literackiej. Wulgata stała się tekstem wyjściowym dla późniejszych tłuroaczeń Biblii. Zwłaszcza ruchy reformacyjne z XV i XVI wieku przyczyniły się do wielkiego wzrostu zainteresowania Biblią i powstania tłumaczeń w językach narodowych. Sprzyjało to tym samym rozwojowi piśmiennictwa narodowego.

W literaturze staropolskiej powstawały przekłady zarówno fragmentów, jak 1 całości Pisma św. Najważniejsze, katolickie to: ~ Biblia Królowej Zofii tzw. Biblia szaroszpatacka (nazwa od węgierskiej miejscowości Sarospatak, w której odnaleziono część przekładu). Stanowi ona jeden 2 najważniejszych zabytków piśmiennictwa polskiego, a przekład Starego Testamentu z języka czeskiego na polski wykonany został w XV wieku dla czwartej żony Władysława Jagiełły. Biblia Leopolity tzw. szarffenbergowska, pochodząca z XVI wieku. Przekładu, prawdopodobnie w oparciu o Wulgatę, dokonał ksiądz Jan Leopolita (Jan Nicz) ze Lwowa. Biblia Wujka tłumaczenie jezuity Jakuba Wujka, który w 1593 roku przełożył Nowy Testament, a w 1599 roku całość. Wydana pośmiertnie. Do najbardziej znanych polskich przekładów innowierczych należą: Biblia brzeska, czyli radzi wilłowska przekład kalwiński z XVI wieku. Biblia nieświeska XVIwieczny przekład ariański. Biblia gdańska protestanckie tłumaczenie z XVII wieku.

Jeden z nowszych, pochodzący z 1965 roku, przekład Biblii, dokonany z inicjatywy zakonu w Tyńcu, nosi nazwę Biblii Tysiąclecia. Jest to tłumaczenie z języków oryginalnych. BIBLIA W WYMIARZE SACRUM (WIĘTYM) l PROFANUM (WIECKIM):

Biblia jako Pismo Św. odczytywana jest przede wszystkim w wymiarze sacrum jako Księga Objawiona. Dla judaizmu i chrześcijaństwa stanowi formę Przymierza, jakie Bóg zawarł z człowiekiem. Jednocześnie Biblia w wymiarze profanum (świeckim) stanowi źródło kultury europejskiej i to zarówno w sferze moralności, jak i twórczości. Biblia jest także dziełem historycznym, opisującym dzieje Izraela.

Współczesny człowiek zawdzięcza Biblii nowożytne poczucie czasu i historii. Cykliczny czas kultury starożytnej zastąpiony został w Piśmie Św. czasem linearnym, zmierzającym do Boga. Zasady etyki i moralności obowiązujące współcześnie również wywodzą się z Biblii. Stamtąd pochodzą: rozumienie godności człowieka i wzorce osobowe, a także pojęcie dobra i zła. Twórcy różnych epok literackich wykorzystywali i przetwarzali wątki, motywy i postaci biblijne, i posługiwali się gatunkami literackimi wyrosłymi z Biblii. Poprzez literaturę do języka potocznego weszło wiele zwrotów biblijnych używanych powszechnie, takich jak: „Sodoma i Gomora”, „wieża Babel”, „hiobowe wieści”, „owoc zakazany”, „trąby jerychońskie”, „wdowi grosz” i wiele innych. Doceniając wagę Biblii w rozwoju kultury, sztuki i moralności człowieka, nie można zapomnieć, iż jest ona przede wszystkim Księgą Objawioną, o wymiarze sakralnym, czyli świętym.

GATUNKI BIBLIJNE: Biblia pisana była na przestrzeni wielu wieków przez różnych autorów. Jest dla Żydów i chrześcijan dziełem świętym, objawionym przez Boga. Z tego względu trudno jest odnieść jej teksty do konkretnych rodzajów i gatunków, ustalonych przez tradycję literacką. Według współczesnej biblistyki gatunki biblijne przypisuje się określonym grupom tekstów: historycznym, dydaktycznym i prorockim. Najpopularniejsze występujące w Piśmie Św. formy literackiego wyrazu to: pieśni, psalmy, hymny, przypowieści, przysłowia, aforyzmy, kazania, wyrocznie, listy, apokalipsa oraz nie należące do ksiąg kanonicznych apokryfy i agrafy.

BIBLIA JAKO ARCYDZIEŁO: Biblia jest niewątpliwie arcydziełem literackim. Decyduje o tym bogactwo wątków, tematów i postaw oraz sposób ich przedstawienia, bogate w metafory i symbole obrazowanie, a także styl i język. Jako źródło kultury stanowi ona natchnienie i inspirację dla twórców wszystkich epok, niezależnie od ich indywidualnych światopoglądów.

- teogoniczne (gr. theos – bóg) objaśniające pochodzenie i naturę bogów, określające ich atrybuty, funkcje, usposobienie, – kosmogoniczne (gr. kosmos – świat) – wyjaśniające przyczyny powstania świata i proces jego tworzenia, – antropogeniczne (gr. anthropos – człowiek) mówiące o powstaniu człowieka, – genealogiczne (gr. genealogia – rodowód) opowiadające o dziejach poszczególnych rodów i historii ich członków.

FUNKCJE MITÓW: Mity pełniły znaczącą rolę w życiu religijno-społecznym ludów pierwotnych. Nie tylko organizowały wierzenia i wyjaśniały niewytłumaczalne zjawiska, ale także sprzyjały tworzeniu specyficznej więzi społecznej, międzyludzkiej. Określały obowiązujące zasady moralne, pełniły funkcje dydaktyczne, wyjaśniały rolę i znaczenie poszczególnych elementów świata otaczającego człowieka.

Wśród najważniejszych funkcji mitów wyróżnić należy: • poznawcze – poprzez mity próbowano określić charakter oraz przyczyny zjawisk przyrodniczych i atmosferycznych, objaśniać genezę gatunków roślinnych i zwierzęcych, tłumaczyć budowę wszechświata. światopoglądowe – mity, będąc częścią wierzeń religijnych, kształtowały po- glądy ludzi na istotę i charakter otaczającego ich świata. Wyjaśniały przyczyny powstania człowieka. Ziemi, określały relacje między bogami a ludźmi. sakralne – mity wyjaśniały genezę obrzędów religijnych, ich strukturę, określały funkcję bogów w życiu człowieka i związane z wierzeniami formy kultu.

ZWIĄZEK MITOLOGII l LITERATURĄ: Mity, pierwotnie przekazywane ustnie, a następnie zapisywane, przechodziły z czasem w formę opowieści, stając się materiałem literackim. W ten sposób przyczyniły się do powstania i rozwoju rodzajów i gatunków literackich.

Ojcem greckiej mitologii był Homer, którego dwie wielkie epopeje Iliada i Odyseja stanowią artystyczne opracowanie znanych mitów oraz kodyfikują atrybuty i eechy poszczególnych bogów. Kolejnym etapem porządkowania greckiej mitologii była twórczość Hezjoda, który interesował się przede wszystkim początkami świata, człowieka oraz genealogią bogów. Do mitologii sięgali poeci (Pindar), Owidiusz (twórca Metamorfoz), a także wielcy tragicy greccy: Ajschylos, Sofokles, Eurypides. W ten sposób mity, będące formą zbiorowej świadomości, nie stanowiące żadnego określonego gatunku literackiego, przyczyniły się do powstania i rozwoju eposu, będącego zapisem mitu, oraz liryki i tragedii, która swoje tematy czerpała z mitologii i w początkowej fazie rozwoju związana była ściśle z obrzędami religijnymi. Z czasem mity, tracąc swoje funkcje sakralne, weszły do literatury w charakterze baśniowych i fantastycznych wątków. MOTYWY l WĄTKI MITOLOGICZNE: Niektóre wątki i motywy mitologiczne za pośrednictwem baśni i fantastyki weszły w obręb kultury ludowej, a stąd przedostały się do kultur europejskich.

Obiegowe, czyli wędrowne motywy mitologiczne odsyłają do tych samych znaczeń w różnej formie. Opracowane na przestrzeni wieków, nabierają nowego charakteru, służą wyrażaniu nowych idei, a często występują jedynie jako konwencjonalne chwyty, czego przykładem może być typowy apel podmiotu lirycznego do bóstwa, będąey prośbą o natchnienie.

ARCHETYPY: Teoria archetypów sformułowana została na gruncie psycho-analizy przez C. G. Junga, ucznia Z. Freuda. Według Junga archetypy to wspólne dla całej zbiorowości ludzkiej pewne przekonania, wzory zachowań, wyobrażenia o świecie i przeżycia tkwiące w zbiorowej podświadomości. Obrazy te uzyskują swoją konkretyzację w różnych formach działalności ludzkiej, między innymi w kulturze i literaturze w postaci toposów. Same w sobie niezmienne, przybierają różne kształty w konkretnych działaniach literackich poszczególnych twórców i epok. W mitologii przykładami konkretyzacji archetypów są: Demeter, symbolizująca czułość i miłość matki, Prometeusz – wieczny buntownik i altruista, Ikar – oznaczający człowieka próbującego przekroczyć własne ograniczenia.

TOPOSY [loei commanes] Topos (gr. miejsce, łac. loci communes — miejsce wspólne) to stałe motywy, zaczerpnięte najczęściej z mitologii, wierzeń i podań, pojawiające się w różnych formach w dziełach literackich, świadczące o niezmienności śródziemnomorskiej kultury i będące wyrazem archetypicznych wzorców tkwiących w zbiorowej podświadomości. Przykładami pochodzących z mitologii greckiej toposów są: Arkadia jako kraina szczęścia, okres „złotego wieku” oraz labirynt. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA MITOLOGII GRECKIEJ: Najważniejszą cechą mitologii greckiej jest jej politeizm (gr. potys – liczny, theos – bóg). W przeciwieństwie do Biblii, w której wyznaje się wiarę w jednego Boga, religia Greków uznawała istnienie wielu bogów, którym przypisywano określone funkcje i atrybuty. Greccy bogowie podlegali w mitach antropomorfizacji, czylijDrzyjy-sywano im ludzkie cechy, zachowania i uczucia.

Starożytni Grecy stworzyli bogów na własne podobieństwo. Mimo nieśmiertelności i ponadnaturalnych mocy oraz właściwości bóstwa mitologiczne posiadały ludzkie wady i słabości. Włączały się w ludzkie spory i przy okazji toczyły rozgrywki między sobą. Ich kontakty z ludźmi miały często charakter bardzo intymny. Ze związków bogów z ziemskimi kobietami rodzili się herosi, półludzie, półbogowie, którzy stawali się bohaterami kolejnych mitów. Praktycznie każde zjawisko przyrody oraz elementy otaczającej natury miały swoje bóstwa, którym składano cześć. Wśród greckich bogów istniała hierarchia ważnośei.

W mitach odbijały się również ówczesne wydarzenia historyczne oraz stosunki społeczne. Prawda historyczna obrastała jednak legendą, więc z perspektywy czasu trudno odróżnić fakty od zmyślenia (przykładem może być tutaj wojna trojańska). W mitologii greckiej, która odzwierciedlała życie i świadomość ludzi tamtego okresu, odnaleźć można jednak wiele elementów wspólnych z mitologiami i religiami innych kultur. Mity o powstaniu świata mają podobny charakter w kulturze babilońskiej, sumeryjskiej i greckiej. Epoka mitów w Grecji kończy się w zasadzie około XI w. p.n.e., po zbrojnej napaści Dorów.

W VIII w. p.n.e. pojawiają się poematy Homera, które uznaje się za właściwy początek antycznej literatury greckiej. Dzieła te, zamykając okres kultury mykeńskiej, stanowią punkt graniczny między epoką przedliteracką a literacką oraz są świadectwem społecznoekonomicznych przeobrażeń, jakie dokonały się w społeczeństwie greckim. Ustrój zbudowany na wspólnocie rodowej zostaje wtedy zastąpiony demokratycznym ustrojem tzw. miastapaństwa (polis). Eposy stworzone przez Homera nie tylko ukształtowały wyobrażenia moralne i religijne Greków, ale stały się jednym z ważniejszych czynników ks/tałtujących kulturę europejską. Epokę między VIII a VI w. p.n.e. nazywa się okresem archaicznym. Prowadzona na szeroką skalę kolonizacja grecka przyczyniła się do znaczącego rozwoju handlu i gospodarki.

Na epokę archaiczną przypada bujny rozwój liryki tworzonej m.in. przez Anakreonta, Safonę. Tyrtajosa. V i IV w. p.n.e to okres klasyczny wzrasta wówczas coraz bardziej rola Aten, dlatego czasy te określa się także mianem kultury attyckiej. Na lata działalności Peryklesa przypada najwspanialszy rozkwit kultury klasycznej; powstaje i rozwija się teatr ora/ dramat reprezentowany przez Ajschylosa, Sofoklesa, Eurypidesa; twórczość plastyczna osiąga swój punkt szczytowy, rozwija się filozofia (Sokrates Platon Arystoteles).

W IV wieku daje się zauważyć laicyzacja kultury, mitologia traci swój kontakt z życiem, zamka religijna funkcja teatru, obniża się poziom poezji rozkwit przezywa jedynie proza. W następnym wieku, zwanym epoką hellenistyczną, Grecja traci niepodległość polityczną, Ateny przestają być głównym ośrodkiem kulturowym, w III w. p.n.e. Grecy po raz pierws/y stykają się z cywilizacją rzymską. Religia grecka traci swoją odrębność, zaznacza się w niej wpływ wierzeń Wschodu. Wielu Greków przyjmuje judaizm. W literaturze dużą popularność zyskuje epigramat. KULTURA RZYMU: Ustna twórczość poetycka istnieje w kulturze rzymskiej już w V w. p.n.e. Były to przede wszystkim pieśni kultowe, magiczne i triumfalne.

Właściwy rozwój literatury przypada jednak na III w. p.n.e., a więc na czasy greckiej epoki hellenistycznej. Powstanie prozy wiąże się z zapożyczeniem przez Rzymian pisma od Greków. Początkowo twórcy wykorzystują wątki i motywy literatury greckiej, głównie Homera. W 111 w. p.n.e. powstaje dokonany przez Tytusa Liwiusza przekład Odysei. Od Greków przejmują także Rzymianie wierzenia religijne i większość mitów. Około II w. p.n.e. Powstaje teatr Plautusa.

Najwybitniejszym komediopisarzem tego okresu stanie się Terencjusz. W pełni oryginalna twórczość rzymska rozwinęła się w I w. n. e. dzięki poetom tej miary co Wergiliusz i Horacy. Twórczość obydwu artystów przypada na okres rządów cesarza Augusta. Zarówno Wergiliusz, jak i Horacy byli zwolennikami Augusta i pochwałę jego rządów głosili w swoich tekstach. Takjak Homera uznaje się za najwybitniejszego twórcę greckiego eposu, Encidiic. Wergiliusza przyznaje się miano narodowej epopei rzymskiej. Utwór ten, będący apoteozą „rzymskości”. ściśle powiązany jest z ideologią ówczesnego państwa. Drugim obok Wergiliusza reprezentantem klasycznej literatury rzymskiej jest Horacy, autor przede wszystkim Pieśni, zwanych odami.

Elegijna i erotyczna poezja zyskala swój najdoskonalszy kształt w dziełach Owidiusza, autora Listów miłosnych. Sztuki kochania, ale także poważniejszych Żalów i Metamorfoz, których głównym tematem są. mity. Kres epoce starożytności przynosi upadek Zachodniego Cesarstwa (476 r.n.e.), niosący ze sobą rozkład państwa oraz całej antycznej kultury.

USTALONE PRZEZ STAROŻYTNOŚĆ KANONY KLASYCZNEJ SZTUKI: V w. p.n.e. czas politycznego i kulturalnego ro/kwilu starożytnej Grecji określa się mianem kultury klasycznej. Terminów klasyczny (łac. classicus ~ wzorowy) i klasycyzm używa się w różnych znaczeniach. Klasyczny oznacza najdoskonalszy etap rozwoju danej kulimy i sztuki. W tym znaczeniu pojęcie to ma więc charakter wartościujący. Wyraz klasyczny posiada także charakter opisowy, oznacza taki prąd w sztuce i literaturze, który cechuje się umiarem, harmonią, utrzymaniem właściwych proporcji poszczególnych elementów.

Tak rozumiane pojęcie odnosi się nie tylko do sztuki greckiej czasów Peryklesa, ale także do wszystkich nurtów, odznaczających się umiarem. Terminem klasyczny określa się także całą kulturę starożytną, nie tylko okres V w. p.n.e. w Grecji. Twórcy z epok następujących po antyku niejednokrotnie odwoływali się do starożytnych kanonów piękna i stworzonych wtedy reguł poetyckich. Tego rodzaju naśladowczą literaturę i sztukę określono w wieku XIX mianem „pseudoklasycznej”, pojęcie to w czasach współczesnych zastąpiono terminem klasycystyezny.

W tym znaczeniu klasycystyczną można nazwać literaturę epoki Oświecenia, czy twórczość francuskiego poety Racine’a. Najistotniejsze założenia estetyki klasycznej zostały stworzone przez dwóch wybitnych filozofów greckich Platona i Arystotelesa. Platon po raz pierwszy utożsamił piękno z dobrem i prawdą, czyniąc je najwyższymi wartościami. Arystoteles w swojej Poetyce wyłożył zasady i reguły tworzenia poezji (dlatego mówimy, że jego poetyka ma charakter normatywny).

Filozof ten upowszechnił pojęcie mimesis, wskazujące na naśladowczy charakter sztuki wobec natury. Naśladowanie rozumiał przy tym niejako ślepe kopiowanie, artysta może ukazywać rzeczywistość, jaką ona jest, ale również, jaką może być lub, jaką być powinna. Arystoteles stworzył także teorię tragedii i prawdopodobnie komedii (ta część Poetyki nie zachowała się do naszych czasów). Piękno dzieła sztuki wyznaczył w kategoriach ładu. proporcji, umiaru oraz harmonii. Poetyka Arystotelesa miała ogromny wpływ na rozwój rozumienia sztuki, nie tylko w starożytności, ale i w czasach nowożytnych.

ROZWÓJ RODZAJÓW l GATUNKÓW LITERACKICH: W kulturze starożytnej Grecji powstają i rozwijają się trzy podstawowe rodzaje literackie. W VIII w. p.n.e.. /a sprawą eposów Homera, tworzy się epika. Na VIIVI w. p.n.e. przypada rozwój liryki, w V w. powstaje teatr i dramat grecki, zaś w epoce hellenistycznej (III w. p.n.e.) panuje epigramat. Do najchętniej uprawianych gatunków literackich należą: epickie epopeja: lirycznepieśni, dytyramby (utwory ku czci Dionizosa). peany (pieśni ku czci Apollina), pieśni miłosne (epitalamia). elegie, hymny, pro/odia (pieśni procesyjne) i in.; oraz dramatyczne tragedia, komedia i dramat satyrowy. FILOZOFIA: Starożytnej Grecji zawdzięcza Europa powstanie i rozwój filozofii.

Początki myśli filozoficznej pojawiły się w Grecji w VII w. p.n.e., najpełniejszy zaś rozkwit nauki przypada na IV w. p.n.e. Pierwotnie filozofia miała charakter prawie wyłącznie kosmologiczny, zajmowała się wyjaśnianiem powstania świata, ale także i bogów.

Polem pojawiło się zainteresowanie człowiekiem, w ostatniej fazie rozwoju (l w. p.n.e. V w. n.e.) nastąpiło zbliżenie do religii. Jednym z najwybitniejszych filozofów V w. p.n.e. był Sokrates, który centrum swojej mysi, uczynił człowieka Uważał on, że celem każdej jednostki jest szczęście pożytek które zapewnić może jedynie dobro. Najwyżej według Sokratesa była cnota, na którą składały się podstawowe wartości moralne, przynależące jedyme rodzajów, udzkiemu, takie jak: sprawiedliwość odwaga itd. Cnota, będąca najwyższą wartością, utożsamiana była ze szczęściem i wiedzą. Zdobywając wiedzę, człowiek zyskuje szczęście, a z nim dobro i pożytek. Sokrates nie wykładał swych poglądów na piśmie. Rozmawiając na ulicach i placach Aten z uczniam, i przypadkowymi słuchaczami, starał się w drodze dyskusji doprowadzić rozmówcę do poznania prawdy. Odniesienie do filozofii sokratejskiej odnaleźć można w dwóch największych systemach stworzonych przez Platona i Arystotelesa. Platon (V w p n e ) był twórcą filozofii idealistycznej, zakładającej, iż oprócz przemijających bytów realnych istnieją trwałe i niezmienne byty idealne, będące jedynymi prawdziwymi bytami. Świat realny jest odwzorowaniem świata idei. Teza ta pociągnęła za sobą przekonanie o dualizmie (dwoistości) bytu i człowieka. Platon głosił wyższość duszy nad ciałem, wiedzy wrodzonej, rozumowej nad zmysłową. Za właściwy cel człowieka uznawał dążenie do wartości idealnych i trwałych. Utożsamiał dobro i piękno z prawdą, szczególne znaczenie przypisywał cnocie i miłości, pojmowanej jako dążenie duszy do wiecznego posiadania dobra i szczęścia.

Arystoteles był uczniem Platona i, mimo odmienności idei, przyjął od swego poprzednika wiele założeń. Odrzucił platońską teorię bytu idealnego, zakładając, że jedynym bytem prawdziwym są jednostkowe rzeczy, w których szukać należy ich ogólnej istoty. Poznanie według Arystotelesa odbywa się za pomocą rozumu i zmysłów. W przeciwieństwie do Platona filozof uznawał, iż nie ma pojęć wrodzonych, umysł jest nie zapisaną tablicą, która zapełnia się w procesie postrzegania rzeczywistości. Wiedza zmysłowa prowadzi do poznania rozumowego. Właściwym celem człowieka nie jest cnota, ale szczęście rozumiane niejako przyjemność, lecz życie godne człowieka, rozumne i pełne cnoty. Od Arystotelesa pochodzi podział filozofii, wyróżnienie logiki, opracowanie psychologii oraz nowe pojęcie Boga, rozumu, materii, formy itd.

W okresie hellenistycznym (III w. p.n.e.) powstały dwie nowe znaczące szkoły: epikurejska i stoicka. Twórcą szkoły stoickiej był Zenon z Kition. Jej założenia były kontynuowane w rzymskiej myśli filozoficznej, reprezentowanej przez Senekę i Marka Aureliusza. Stoicy odrzucili dualizm ciała i ducha. Boga i świata i przyjęli, że świat jest jednolity, materialny i doskonały. Najważniejsze miejsce w tej filozofii zajęła etyka. Za najwyższe szczęście i dobro człowieka uznali cnotę. Uważali, że człowiek, który nie jest w stanie zapanować nad okolicznościami zewnętrznymi, powinien się od nich uniezależnić. Aby to osiągnąć każdy musi panować nad sobą, żyć w zgodzie z ogólnie pojętą naturą i kierować się w życiu nic emocjami, ale rozumem. Tylko tak prowadzone, cnotliwe życie daje wolność i szczęście. Ideałem stoików był mędrzec, żyjący rozumnie, cnotliwie, a przez to bogaty wewnętrznie i wolny.

Mędrzec nie powinien poddawać się afektom, czyli namiętnościom, musi zobojętnieć na emocje i uczucia, (głównie smutek) i nie przywiązywać się do dóbr materialnych. W potocznym rozumieniu mianem postawy stoickiej określa się rachowanie dystansu wobec radosnych i smutnych wypadków losowych oraz surOwe przestrzeganie zasad cnoty w życiu.

Epikureizm stworzony został przez Epikura w tym samym czasie co stoicyzm. Epikurejczycy uważali, iż celem życia człowieka jest szczęście, które utożsamiali z osiągnięciem przyjemności. Przeciwieństwem tego stanu było nieszczęście, wynikające z doznawania cierpień. Zdrowie ciała i spokój duszy zapewniały radość. Epikur, wychodząc z założenia, że życie ludzkie jest krótkotrwałe, uważał, iż należy je używać wtedy, kiedy jest nam dane. Stąd wzięło się słynne hasło „carpe diem” chwytaj dzień. Ponieważ potrzeby człowieka nigdy nie zostaną zaspokojone, Epikur uznał, że najwyższą formą szczęścia jest unikanie cierpienia i wyzbywanie się potrzeb. Cnota i rozum są jedynie środkami do szczęścia i same w sobie nie są najwyższym dobrem. Epikur uznawał istnienie bogów, ale odmawiał im zdolności jakiejkolwiek ingerencji w sprawy świata. Człowiek uwolniony od przesądów religii powinien realizować swe szczęście na ziemi, prowadząc życie mądre, cnotliwe i sprawiedliwe. Filozofia Epikura oparta była na hedonizmie; cnota, rozum i przyjaźń służyły jedynie uzyskaniu indywidualnej przyjemności. Wewnętrzny spokój, rozumne i cnotliwe życie prowadzą do osiągnięcia osobistego szczęścia, które z kolei przyczynia się do szczęścia ogółu.

INSPIRACJE l NAWIĄZANIA DO KULTURY STAROŻYTNEJ: Grecką i rzymską kulturę antyczną, a także Biblię uznaje się za główne źródła kultury europejskiej. Grekom zawdzięczamy powstanie i rozwój rodzajów oraz gatunków literackich, główne myśli filozoficzne oraz klasyczne kanony piękna. Estetyka starożytna obowiązywała praktycznie do końca XVIII wieku. W literaturze europejskiej i polskiej co jakiś czas odżywały ideały starożytności. Wymownym przykładem jest tutaj epoka renesansu, w Polsce zaś głównie twórczość Jana Kochanowskiego oraz późniejszy, osiemnastowieczny klasycyzm. Wątki i motywy pochodzące z antycznej kultury i Biblii, aż do czasów nam współczesnych funkcjonują w literaturze. Przykładem mogą być pochodzące z początku XX wieku dramaty S. Wyspiańskiego: Powrót Odysa i Noc listopadowa, a także poezje Kornela Ujejskiego, Leopolda Staffa, Zbigniewa Herberta czy J. M. Rymkiewicza. Znajomość literatury i sztuki starożytnej świadczy o wspólnej świadomości kulturowej Europejczyków. Wątki i motywy antyczne mają nie tylko znaczenie historyczne, ale służą niejednokrotnie próbom wyjaśniania sytuacji człowieka współczesnego, nie tracą więc swojej aktualności.

SZTUKA STAROŻYTNA: Nie wszystkie zabytki sztuki starożytnej dotrwały do naszych czasów. Dzięki pracom wykopaliskowym odkryto fragmenty budowli epoki przedgreckiej: pałac kreteński w Knossos, skarbiec Arteusa w Mykenach, ruiny w Troi. W architekturze kultury greckiej wykształciły się trzy style: dorycki, joński i koryncki. Budowle cechowała harmonia, umiar i proporcjonalność poszczególnych elementów. Najwybitniejszym zabytkiem architektury greckiej jest zabudowa wzgórza Akropol w Atenach, które po zburzeniu w czasie wojny z Persami zostały odbudowane za czasów Peryklesa (V w. p.n.e.) »° najdoskonalszych budowli należały świątynie poświęcone Atenie (Partenon), świątynia Nike posąg Ateny dłuta Fidiasza. Wspaniałe budowle m in świątynia Zeusa, powstały na Olimpie miejscu organizowania igrzysk oraz w DelfachW czasach Peryklesa zbudowano amfiteatralny teatr Dionizosa. Rzeźbę grecką okresu klasycznego cechowało dążenie do oddania ruchu w późniejszym czasie zaś do wyrażania emocji człowieka. Najwybitniejszymi rzeźbiarzami greckimi byli Poliktes, Myron („Dyskobol”) i Fidiasz („Atena”,, Zeus”) Z okresu helleńskiego (III w. p.n.e.) pochodzą „Wenus z Milo”, „Grupa Laokoona” i „Nike z Samotraki”.

Kulturę Rzymu poprzedza, posiadająca własny styl artystyczny, cywilizacja Etrusków. Rzymianie początkowo posługiwali się greckimi normami architektonicznymi, później zaś wytworzyli swój własny styl. Do najwybitniejszych budowli należą: Koloseum, Panteon (świątynia poświęcona wszystkim bogom) oraz zabudowa Forum Romanum, z której pozostały jedynie ruiny, a także m.in. luki triumfalne Tytusa i Konstantyna oraz kolumna Trajana. Dzięki pracom archeologicznym odkryto ruiny budowli w Pompejach i Herkulanum, co znacząco poszerzyło znajomość antyku. Rzeźba rzymska w dużej mierze uzależniona była od greckiej. Jednym z najdoskonalszych zabytków jest posąg cesarza Marka Aureliusza.