:: Baza

SZTUKA BAROKU: Barokowa sztuka, głównie architektura, rzeźba i malarstwo, cechowała się przepychem orr.amentacyjnym, bogactwem formy, dynamizmem, upodobaniem do kontrastów, przemieszaniem kategorii estetycznych (np. piękna i brzydoty), trójwymiarowością. Barokowa architektura, zarówno sakralna jak i świecka, wyróżniała się mnogością elementów dekoracyjnych oraz przepychem. Najwybitniejszymi architektami epoki we Włoszech byli G. L. Bernini i F. Borromini.

Barokowe kościoły, budowane najczęściej na planie krzyża łacińskiego, pełne rzeźb i złoceń, wyróżniała dwufasadowa konstrukcja. Najdoskonalszymi zabytkami tego okresu są niewątpliwie: jezuicki kościół II Gesu oraz umieszczona przed bazyliką św. Piotra w Rzymie kolumnada projektu Berniniego. W Polsce w stylu barokowym wybudowane zostały m.in. krakowskie kościoły św. Anny oraz św. Piotra i Pawła. Pałace barokowe, również dwufasadowe, ozdobione były ogrodami i fontannami. W Polsce z tego okresu zachowały się pałace w Wilanowie, Ujazdowie, Potockich w Łańcucie oraz Zamojskich w Zamościu. Barokowe malarstwo, pełne dynamizmu, ekspresji, którego twórcy wykorzystywali efekty świetlne oraz soczyste barwy, reprezentowane było m.in. przez twórczość Piotra Pawła Rubensa (15771 640), Rembrandta van Rijna(16061669), A. Van Dycka (15991641) artystów flamandzkich oraz malarza hiszpańskiego Diego Velazqueza (15991660).

OCENA BAROKU W EPOKACH PNIEJSZYCH: Początkowo, zwłaszcza w epoce oświecenia, ale także w wieku XIX pojęcia „barok" używano w sensie negatywnym i oceniającym, jako terminu na określenie upadku kultury, zacofania, zepsucia smaku i zwyrodnienia ideałów sztuki renesansowej. W zasadzie dopiero w XX wieku doceniono znaczenie sztuki i literatury barokowej oraz ich oryginalność. Zauważono, iż odmienność barokowej formy to próba oddania złożoności nowej epoki i specyfieznej kondycji człowieka owych czasów, odczuwającego swoją samotność wobec Boga. Znaczącą rolę w ukształtowaniu nowego spojrzenia na barok odegrały tezy zawarte w dziełach Heinricha Wólfflina Renesans i barok (1888) oraz Podstawowe pojęcia historii sztuki (1919).

Wólfflin ukazał różnice dzielące epokę renesansu i baroku, wskazując na podstawowe opozycje, określające odmienne dla tych okresów sposoby widzenia świata. Słownymi wyznacznikami sztuki i kultury renesansowej są linearność, płaskość, forma zamknięta, wielość, jasność, zaś sztuki barokowej odpowiednio malarskość, głębia, forma otwarta, jedność, niejasność. Będąc reakcją na renesans, barokowa sztuka cechowała się bogactwem form, rozrzutnością, dynamizmem, dzięki czemu artyści ukazywali świat z nowej, oryginalnej perspektywy.

Barok w Polsce CHRONOLOGIA POLSKIEGO BAROKU: W epoce literackiego baroku polskiego wyróżnić można trzy okresy:

• Wczesny barok, który przypada na ostatnie dwudziestolecie XVI wieku i początek wieku XVII. W okresie tym wpływy renesansowe przeplatają się z nowymi tendencjami, zapowiadającymi zmianę epoki. Tworzy wtedy jeszcze J. Kochanowski (Treny), oraz Sz. Szymonowie. Pierwsze lata kontrreformacji owocują literaturą o charakterze religijnym: Żywoty świętych (1579) P. Skargi oraz Historyja o chwalebnym zmartwychwstaniu Pańskim (1600) Mikołaja z Wilkowiecka. Obok poezji metafizycznej (M. Sęp Szarzyński, M. Grabowiecki), której twórcy rozważają relacje między człowiekiem a Bogiem, rozwija się tzw. poezja „światowych rozkoszy" (Z. Morsztyn Światowa rozkosz 1606), zawierająca pochwałę uroków życia doczesnego. Wczesny barok charakteryzuje się wielokierunkowością poszukiwań nowych rozwiązań twórczych oraz różnorodnością tematyczną utworów literackich.

1 Rozkwit kultury barokowej przypada na lata 16201680. Jest to okres rozwoju ruchów kontrreformacyjnych, wzmocnieniu ulega pozycja Kościoła, rozwijają się sztuka i literatura sakralna. Szerząca się nietolerancja religijna oraz liczne wojny osłabiły rozwój państwa i, co za tym idzie, kultury. W okresie pełnego baroku pojawia się literatura dworska reprezentowana m.in. przez J. A. Morsztyna, Z. Morsztyna oraz niektóre wiersze D. Naborowskiego a także twórczość sarmacka, której głównymi przedstawicielami są W. Potocki i J. Ch. Pasek. W okresie tym powstają także pisma teoretyczne zawierające zasady poetyki barokowej. (M. K. Sarbiewski De acuio et arguto..., O poezji doskonalej).

• Zmierzch baroku to lata 16801730, a więc czasy saskie. Postępujący upadek państwa polskiego, dalsze umacnianie pozycji Kościoła i zaostrzenie cenzury nie sprzyjało rozwojowi kultury i piśmiennictwa. Dominującym nurtem twórczości stała się literatura okolicznościowa i religijnodydaktyczna. Wiele utworów, m.in. W. Potockiego, ukazuje się w obiegu nieoficjalnym. Na przełomie wieków umierają wybitni poeci barokowi, ale na ich miejsce nie pojawiają się nowi, oryginalni twórcy. W schyłkowej fazie baroku zaczyna kształtować się rokoko i pojawiają się pierwsze przejawy myśli reformatorskiej, które są już zapowiedzią nowej epoki oświecenia.

PODŁOŻE SPOŁECZNOPOLITYCZNE: Na okres wieku XVII przypadają liczne wojny Polski z innymi państwami, wyniszczające kraj i nic sprzyjające rozwojowi kultury. Wystarczy wymienić tutaj chociażby wojny z Moskwą, Szwecją i Turcją. Przemarsze wojsk przyczyniały się do upadku rolnictwa, przemysłu, handlu oraz powodowały zniszczenia kultury materialnej. Towarzyszyły temu wewnętrzne spory narodowe między różnymi odłamami szlachty a magnaterią. Nieszczęśliwe dla Polski rządy Jana Kazimierza doprowadziły, po krótkim okresie świetności kraju za czasów Jana Sobieskiego, do osłabienia i wyczerpania państwa, w którym władzę przejęli przedstawiciele obcej dynastii saskiej. Upadkowi kultury towarzyszyło osłabienie ośrodków uniwersyteckich i obniżenie poziomu szkolnictwa. Przeniesienie w 1596 roku stolicy Polski z Krakowa do Warszawy prze/ Zygmunta III Wazę pociągnęło za sobą likwidację centralnego ośrodka kulturalnego. Wszystko to spowodowało upadek kultury i piśmiennictwa oraz osłahienie twórczości literackiej.

cf> KONTRREFORMACJA W POLSCE. DZIAŁALNOŚĆ JEZUITÓW: Państwo polskie wielonarodowościowe i wielowyznaniowe przez długie lata było wzorem tolerancji religijnej. Uchwały soboru trydenckiego, w których głoszono konieczność walki z reformacją, nie od razu przyjęły się w Polsce. Konfederacja warszawska z 1573 roku przyznawała człowiekowi wolność w wyborze wiary, ale wkrótce siała się celem licznych ataków. W 1633 roku przyjęto na sejmie poprawkę gwarantującą zachowanie praw Kościoła rzymskokatolickiego. Od tego momentu rozpoczyna się batalia przeciwko odłamom protestanckim, której kulminacyjnym punktem była sejmowa decyzja z 1658 roku, nakazująca braciom polskim (arianom) powrót do wiary katolickiej bądź opuszczenie kraju. Umocnienie władzy Kościoła i represje skierowane przeciwko innowiercom przyczyniły się do wzrostu nietolerancji religijnej. Na skutek tego obniżył się poziom literatury, której głównym cenzorem stał się Kościół. Ogłoszono indeks ksiąg zakazanych, niszczono twórczość, w której dopatrywano się tendencji antykościelnych. Znaczącą rolę w przeprowadzaniu reform posoborowych odegrał, sprowadzony do Polski przez Stanisława Rozjusza, zakon jezuicki. Misyjna działalność jezuitów doprowadziła do rozwoju szkolnictwa. Z kolegiów jezuickich utworzone zostały m.in. Akademia Wileńska (1578) i uniwersytet we Lwowie (1661). Jezuici przyczynili się także do rozwoju teatru szkolnego i twórczości ludowej.

SARMATYZM: W Polsce, podobnie jak w innych krajach Europy, wzrosło w baroku zainteresowanie dla tradycji i powstała związana z tym potrzeba narodowego samookreślenia. Szlachta polska odwołała się do historycznego mitu o sarmackim pochodzeniu Polaków i Słowian. Pojęcie Sarmatów jako dawnego ludu koczowniczego, zamieszkującego tereny Ukrainy, pojawiło się już w starożytnej Grecji i R/ymie. W piśmiennictwie polskim termin ten występuje u Jana Długos/a, jako określenie całego państwa polskiego wraz z Litwą i Ukrainą. £ /czególną popularność pojęcie to zyskuje w czasach panowania Zygmunta Augusta (XVI w.), kiedy to powstają dzieła historyków, omawiających zagadnienia sarmatyzmu. Terminu „sarmatyzm" używano zarówno w znaczeniu geograficznym jak i politycznym (nawiązanie do państwa Jagiellonów), szczepowym (Słowianie) oraz klasowym (szlachta). Szlachta polska, uznając swoje sarmackie pocho dzenie, pojęcie narodu ograniczyła do własnej warstwy. Przypisała sobie cechy dawnych bohaterów: odwagę, męstwo, waleczność. Z pojęciem sarmatyzmu wiążą się takie zjawiska jak przywiązanie do tradycji, niechęć do obcych (ksenofobia), żarliwa religijność granicząca z dewocją, konserwatyzm, tradycjonalizm, pieniactwo, skłonność do wystawnego życia, obfitującego w biesiady i uczty, kult „złotej wolności" i liberum veto prowadzące do anarchii, kultywowanie tradycyjnego stroju (kontusz, pas) z elementami przyjętymi ze Wschodu oraz przypisywanie szlachcie szczególnej roli dziejowej. To ostatnie wpłynęło na ukształtowanie wizji Polski jako przedmurza chrześcijaństwa broniącego Europy Zachodniej przed zalewem barbarzyństwa ze Wschodu, co w konsekwencji doprowadziło do uformowania się, popularnej zwłaszcza w epoce romantyzmu, idei mesjanizmu. Nurt sarmatyzmu, bardzo żywotny w Polsce, trwał w zasadzie do lat 20. XIX wieku. W późniejszych epokach, zwłaszcza w oświeceniu, staje się często przedmiotem gwałtownej krytyki jako synonim zacofania, upadku i nieuctwa. Jest to jednak ocena zbyt jednostronna, nie uwzględniająca wiclowarstwowości zjawiska. Postacie Sarmatów pojawiają się w literaturze polskiej w konwencji karykaturalnej (Powrótpoślą J. U. Niemcewicza), ale też niejednokrotnie ukazywane są z nutką sentymentu i sympatii (Pan Tadeusz A.. Mickiewicza, Trylogia H. Sienkiewicza).

GŁÓWNE NURTY LITERACKIE: W twórczości polskiego baroku wyróżnić można trzy charakterystyczne nurty: •Poezja metafizyczna typowa zwłaszcza dla przełomu renesansu i baroku, a więc dla twórczości M. Sępa Szarzyńskiego i poezji D. Naborowskiego. Wewnętrzne niepokoje człowieka rozdartego między pragnieniami duszy (potrzeba Boga i wieczności) a namiętnościami ciała, związane z kryzysem tożsamości człowieka baroku oraz poczuciem osamotnienia jednostki, obdarzonej wolną wolą i skazanej na dokonywanie wyborów, znajdowały w poezji tamtych czasów różne rozwiązania. Sęp Szarzyński postulował heroiczną postawę człowieka, który walcząc ze światem i pokusami własnego ciała, nie ustaje w dążeniu do Boga. Naborowski z kolei stara się znaleźć równowagę między wartościami życia doczesnego a duchową istotą jednostki.

• Barok dworski rozwinął się w Polsce pod wpływem inspiracji literatury europejskiej (gongoryzmu, marinizmu, konceptyzmu). Dwory magnackie, wpływowe i zamożne, których kulturotwórcza rola znacznie wzrosła po przeniesieniu stolicy Polski z Krakowa do Warszawy, były ośrodkami upowszechniającymi wpływy i mody cudzoziemskie. Reprezentacyjna dla baroku dworskiego w literaturze polskiej jest twórczość J. A. Morsztyna i D. Naborowskiego.

•Barok sarmacki związany z dworami i dworkami średniej szlachty oraz ideałami sarmatyzmu (zob. sarmatyzm) miał charakter bardziej swojski, wyrastał bowiem z polskiej tradycji i wiązał się z kulturą ludową. Ten nurt twórczości, w któiym propagowano kult rodzimej obyczajowości i specyficzny rodzaj patrioty/mu, reprezentowany był m.in. przez twórczość W. Potockiego i J.Ch. Paska.

stoły czyściwa przemysłowe zgrzewarki elektrooporowe agd pozycjonowanie posadzki Nawadnianie producent szamb betonowych trądzik