Home

GENEZA NAZWY: Termin „renesans” pochodzi od francuskiego słowa rena issance oznaczającego odrodzenie. Pojęcie po raz pierwszy użyte zostało w wieku XVI przez włoskiego malarza i historyka sztuki Giorgia Yasariego na określenie nowatorskich trendów w malarstwie. Jako nazwa epoki kulturalnej i literackiej, termin „renesans” utrwalił się w wieku XIX w pracach historyków. Pojęcie wskazuje na odrodzenie się, po wiekach średnich, kultury i literatury antycznej oraz odnowienie filozoficznych studiów nad starożytnymi utworami literackimi. W szerszym znaczeniu „renesans” oznacza odrodzenie się człowieka, a także całej kultury, sztuki i nauki nowożytnej, co uwidacznia się w rozkwicie i świetności literatury, malarstwa, rzeźby itp.

CHRONOLOGIA RENESANSU W EUROPIE: Renesans narodził się we Włoszech w połowie wieku XIV, w wieku XV pojawił się w innych krajach europejskich. We Włoszech kres epoki przypada na początek XVI wieku (symboliczną datą jest 1527 rok, kiedy wojska cesarskie splądrowały renesansowy Rzym), w pozostałych krajach renesans trwa do wieku XVI i XVII. POLITYCZNOSPOŁECZNE TŁO EPOKI: Epoka renesansu to okres gwałtownych zmian politycznospołecznych, przede wszystkim postępującego rozkładu ustroju feudalnego oraz tendencji zjednoczeniowych, charakterystycz rrych dla niektórych państw (Francja, Hiszpania). Jednocześnie obserwuje się rozpad trwającej przez wiele lat cesarskopapieskiej struktury europejskiej i co za tym idzie upadek znaczenia Kościoła katolickiego. Na skutek rozwoju handlu i przemysłu wzrasta rola mieszczaństwa w życiu społecznym, kulturalnym i politycznym. Rozpowszechnia się instytucja mecenatu, sprawującego opiekę nad wybitnymi artystami (nazwa wywodzi się od imienia polityka rzymskiego z I w. p.n.e. Caiusa Cilniusa Maecenasa, który opiekował się twórcami).

Renesans to epoka wielkich odkryć geograficznych i naukowych, znacząco rozszerzających wiedzę ludzi tego okresu. Wśród najważniejszych wymienić należy odkrycie Ameryki przez Krzysztofa Kolumba, wynalezienie druku przez Gutenberga oraz rewolucyjną teorię Kopernika wyrażoną w dziele O obrotach sfer niebieskich… . Absolutystyczne dążenia Kościoła katolickiego oraz potęgujący się kryzys tej instytucji stały się przyczyną wybuchu reformacji, wojen religijnych i powstawania nowych odłamów wyznaniowych.

LITERATURA RENESANSU IV EUROPIE: Kolebką renesansu stały się Włochy. Zapowiedzią nowych idei była, stanowiąca pomost między średniowieczem a odrodzeniem Boska Komedia Dantego, pierwsze wielkie dzieło włoskie napisane w języku narodowym. W zakresie epiki dwa modelowe wzorce rycerskiego eposu stworzyli: Tasso (Jerozolima wyzwolona] oraz Ariosto (OrUuid szalony). Bujny rozwój przeżyła nowelistyka, w której mistrzostwo osiągnął Giovanni Boccaccio wraz ze swoim Dekameronem. Na czasy renesansu przypada powstanie i rozwój włoskiej komedii deirarte, improwizowanych utworów ludowych o stałych bohaterach, wątkach i schematach kompozycyjnych. Najwybitniejszym przedstawicielem liryki był Francesco Petrarka, autor słynnych, pisanych po włosku Sonetów do Laury. Dydaktyczna i polityczna proza reprezentowana była przez Machiavellego (Książę) oraz B. Castiglione (Dworzanin).

Znaczącym ośrodkiem rozwoju literatury renesansowej był Półwysep Iberyjski: Portugalia i, przede wszystkim. Hiszpania. Do najwybitniejszych twórców hiszpańskich należeli Lope de Vega, autor dramatów (Owcze źródło) oraz Cervantes, autor słynnej powieści pt. Don Kichot. We Francji rozwijała swą działalność poetycka grupa Plejada. Wiersze jej twórców, przypadające na połowę wieku XVI, zapoczątkowały nowożytną erę francuskiej poezji. Czołowym artystą, teoretykiem i założycielem grupy był Pierre Ronsard. Twórcy Plejady, odwołując się do wzorów antycznych, pisali swe utwory w języku narodowym. Najwybitniejszym prozaikiem tego okresu we Francji był F. Rabelais, autor groteskowej, wykorzystującej ludowe motywy powieści pt. Garganłua i Pantagruel. W swoim dziele stworzył Rabelais wizję karnawałowego świata, w którym wszystkie hierarchie zostały odwrócone. Naczelną zasadą organizującą rzeczywistość jest w powieści zabawa i nierzadko rubaszny śmiech. Wybitnym przedstawicielem eseistycznofilozoficznej literatury był Michał de Montaigne, autor Prób.

W literaturze angielskiej najwybitniejszy rozwój przeżywa dramat, reprezentowany przez elżbietańską krwawą tragedię, a przede wszystkim nieco późniejszą twórczość Williama Szekspira, jednego z najdoskonalszych dramaturgów światowych, twórcy Hamleta. Romea i Julii, Makbeta, Snu nocy letniej, Otella, Burzy i wielu innych (jego twórczość, ze względu na jej charakter, zostanie omówiona razem z literaturą baroku).

TŁO RENESANSU W POLSCE: Renesans polski, jako jeden z najbogatszych okresów kulturalnych, jest współbieżny z przemianami zachodzącymi w pozostałych krajach europejskich. Polska wieku XV i XVI to państwo zjednoczone i silne gospodarczo, aczkolwiek słabsza niż w innych krajach jest pozycja polskiego mieszczaństwa. Państwo posiada silny ośrodek naukowy w postaci Akademii Krakowskiej, atrakcyjny również dla cudzoziemców. W XVI wieku rozwija się instytucja mecenatu artystycznego (m.in. Jan Łaski i Jan Zamojski). Wysoki poziom osiąga szkolnictwo, zarówno średnie, jak i wyższe. Z inicjatywy Jana Zamojskiego powstaje Akademia w Zamościu (1591), wzrasta liczba szkół para fialnych, nowo powstały zakon jezuitów zakłada liczne kolegia. Reformacja i religijne spory nie prowadzą w Polsee do wojen religijnych, luteranizm przyjmuje się wśród mieszczan, szlachta natomiast bardziej skłania się ku kalwinizmowi. Mimo edyktów Zygmunta Starego, zakazujących przywożenia do Polski pism innowierczych, wpływy reformacyjne obejmują coraz szersze kręgi, a Polska staje się schronieniem dla cudzoziemskich protestantów. Najbardziej radykalnym i prześladowanym odłamem religijnym byli bracia polscy (arianie), którzy uformowali się w latach 156265, po rozłamie Kościoła kalwińskiego. Krytyka tradycji Kościoła katolickiego, idea głosząca pierwotne człowieczeństwo Chrystusa, radykalne postulaty społeczne, hasłu powrotu do Biblii, stały się przyczyną napaści przeciwników na arian. Bracia polscy pozostawili po sobie świetnie rozwinięte szkolnictwo, dzieła literackie i przekłady Biblii, mieli w swoich szeregach wybitnych naukowców. Na mocy uchwały sejmowej z 1568 roku nakazano arianom zmianę wyznania, bądź opuszczenie kraju. W 1570 roku, z inicjatywy różnych odłamów reformacyjnych, uchwalono tzw. zgodę sandomierską, określającą zasady pokojowej współegzystencji wszystkich wyznań, z wyłączeniem braci polskich. Ogłoszona trzy lata później, w 1573 roku, konfederacja warszawska głosiła pokój religijny oraz hasła tolerancji.

Bardzo szybko, podobnie jak w innych krajach, rozwijało się polskie drukarstwo. Głównym jego ośrodkiem stał się Kraków, w którym swoje drukarnie założyli m.in. Jan Haller, Florian Ungler, Hieronim Wietor, Łazarz Andrysowicz, jego syn, Jan Januszowski i Maciej Szarffenberg. Działalność wydawniczą prowadzili również arianie (głównie w Pińczowie i Rakowie) oraz inne odłamy wyznaniowe (kalwińska drukarnia w Brześciu). W krakowskich drukarniach ukazał się tzw. Statut Łaskiego, Raj Duszny Biernata z Lublina, pierwsze wydanie O poprawie Rzeczypospolitej Andrzeja Frycza Modrzewskiego, niektóre utwory Mikołaja Reja oraz większość dzieł Jana Kochanowskiego. Rozwój drukarstwa przyczynił się do ekspansji pisanych dzieł literackich oraz wzrostu czytelnictwa, albowiem ruchliwi drukarze i wydawcy udostępniali w przekładach na język polski liczne romanse, zbiory nowelistyczne itp. CHRONOLOGIA RENESANSU W POLSCE: Renesans polski trwał od połowy XV wieku do przełomu XVI i XVII wieku. Wyróżnić można trzy fazy rozwoju epoki: • prerenesans (od drugiej połowy XV wieku do objęcia tronu przez Zygmunta Starego 1506). Zwiastunami nowych prądów literackich i umysłowych była twórczość cudzoziemców przybyłych do Polski. Najwybitniejszym z nich był Włoch, zwany Kallimachem, który w Polsce znalazł schronienie przed policją papieską. Wśród prekursorów renesansu wymienia się również Jana z Ludziska — astronoma i lekarza, profesora Akademii Krakowskiej, Grzegorza z Sanoka, który udzielił schronienia Kallimachowi, Jana Ostroroga pisarza politycznego. Kallimach utworzył Nadwiślańskie Towarzystwo Literackie skupiające wielu humanistów krakowskich. Literatura prerenesansu tworzona była głównie w języku łacińskim. • lata 15061643 W 1506 roku zaczyna się przebudowa Wawelu, a co za tym idzie, rozbudowa królewskiej kancelarii i wzmożenie kontaktów dyplomatycznych z innymi krajami europejskimi. Na okres pierwszych dziesięciu lat przypada literacka działalność piszących po łacinie poetów: Jana Dantyszka, Klemensa Janickiego i Andrzeja Krzyckiego, rozwój drukarstwa oraz działalność tworzącego w języku ojczystym pisarza Biernata z Lublina. W 1543 roku ukazało się pośmiertnie rewolucyjne dzieło Mikołaja Kopernika O obrotach sfer niebieskich. W tym samym roku wydana zostaje Krótka rozprawa… Mikołaja Reja.

• lata 15431584 Na okres ten przypada najbujniejszy rozkwit literatury polskiej, wyznaczony twórczością Jana Kochanowskiego, Mikołaja Reja, Andrzeja Frycza Modrzewskiego, Stanisława Orzechowskiego, Łukasza Górnickiego, M. Sępa Szarzyńskiego. Datę śmierci Kochanowskiego rok 1584 uważa się za koniec tego okresu. • lata 15841629 Ostatnia faza rozwoju renesansu nie posiada znamion schyłkowości. Mimo iż największy poeta epoki już nie żyje, jego następcy kontynuują tradycje renesansowe i antyczne. Ostatnim wybitnym poetą odrodzenia polskiego jest Szymon Szymonowie, którego śmierć w 1629 roku kończy epokę renesansu w Polsce. HUMANIZM JAKO GŁÓWNY PRĄD UMYSŁOWY EPOKI: Termin humanizm (łac. humanus ludzki) używany bywa w trzech znaczeniach: w sensie historycznym, na określenie umysłowego ruchu, zapoczątkowanego we Włoszech w XIV wieku, którego główną tendencją były wszechstronne studia literatury i sztuki antycznej oraz uznanie założeń kultury starożytnej za obowiązujący wzorzec wobec konieczności sformułowania wzorców i celów, do jakich powinien dążyć człowiek owej epoki; w znaczeniu szerszym używa się terminu „humanizm” od końca wieku XIX na określenie nowej filozoficznej postawy, której głównym założeniem było przekonanie o nieograniczonych możliwościach rozumu ludzkiego oraz położenie nacisku na wszechstronny rozwój człowieka; w najogólniejszym sensie pojęcia „humanizm” używa się w odniesieniu do postawy uznającej duchowe i materialne potrzeby człowieka i przejawiającej się w dążeniu do jego pełnego rozwoju. Renesansowy humanizm, główny prąd epoki, przypadający na okres od XIV do XVI wieku, powstał w opozycji do średniowiecznego teocentryzmu (teos Bóg). Odwołując się do myśli Cycerona, postulującego harmonijny i wszechstronny rozwój człowieka, humaniści w centrum swej uwagi umieścili jednostkę, z jej wszystkimi problemami moralnymi, społecznymi, politycznymi. Średniowiecznemu teocentryzmowi przeciwstawili więc antropocentryzm (antropos człowiek), którego hasłem stały się słowa rzymskiego, antycznego komediopisarza Terencjusza „Homo sum humani nihil a me alienum puto ” (człowiekiem jestem i nic co ludzkie nie jest mi obce). Doceniając indywidualne potrzeby człowieka, kładąc nacisk na konieczność jego wszechstronnego rozwoju, głosząc ideę harmonijnego życia w zgodzie z naturą, odwoływali się humaniści do założeń starożytnych filozofii, głównie epikureizmu i hedonizmu, które głosiły potrzebę korzystania z wszelkich przejawów życia, a szczęście rozumiały jako brak cierpienia.

Odrzucając średniowieczną filozofię humaniści, nie krytykowali jawnie religii chrześcijańskiej, szukając pomiędzy swoimi poglądami a innymi wyznaniami płaszczyzny porozumienia. Tendencja ta nosiła nazwę irenizmu, ruchu dążącego do ustanowienia pokoju między wszystkimi religiami. Jednym z głównych przedmiotów zainteresowania humanistów stała się antyczna kultura, która w XV i XVI wieku przeżyła prawdziwe odrodzenie. W XIV w. rozpoczęły się we Włoszech studia nad literaturą starożytnej Grecji i Rzymu oraz pojawiły się tłumaczenia i publikacje wybitnych dzieł tamtego okresu. Z czasem przerodziły się one w filozoficzne badania dotyczące retoryki, gramatyki, poezji. Epoka renesansu odkryła wiele zapomnianych w średniowieczu oryginalnych źródeł kultury antycznej. Zanieczyszczona w poprzednich latach łacina odzyskała w pismach twórców renesansowych swój dawny klasyczny kształt. Naczelną zasadą humanistycznych filologów była dbałość o czystość języka oraz idea powrotu do źródet, nakazująca poznawanie dzieł w oryginale. Wszystkie dziedziny badań filologicznych i filozoficznych określano mianem „studiae humanitatis” (studia humanistyczne), czyli właściwe człowiekowi. Ludzi, którzy zajmowali się tymi dziedzinami wiedzy, nazywano od XV wieku humanistami. W epoce renesansu nauki humanistyczne stały się przedmiotem uniwersyteckich wykładów.

Popularny, zwłaszcza na początku epoki, był neoplatonizm, łączący w sobie idee starożytne głównie głoszone przez Platona (patrz Wprowadzenie do antyku) z chrześcijaństwem. Kierunek ten głosił doskonałość ludzkiej natury oraz postulował wolność człowieka w kreowaniu zła i dobra. Stworzył też własną koncepcję poezji, rozumianej jako przejaw boskiego natchnienia i poetyckiego szału (furor poeticus). Ważnym elementem światopoglądu humanistów stał się też, obok wspomnianego już epikureizmu, stoicyzm. Z filozofii tej wywodzi się pojęcie cnoty jako narzędzia służącego opanowywaniu namiętności, zachowaniu spokoju wobec świata. Najwybitniejszym myślicielem epoki był Erazm z Rotterdamu, postulujący wewnętrzne odrodzenie człowieka, który powinien kierować się rozumem i zasadami moralnymi. Erazm propagował zasady irenizmu, a w swoim najbardziej znanym dziele pt. Pochwala głupoty krytykował nieuctwo.

Humanistyczne odbycie antyku polegało przede wszystkim na nadaniu nowego sensu dokonaniom oraz ideom starożytnej kultury i filozofii. RUCHY WYZNANIOWE W EPOCE RENESANSU: Mający swój początek w XIV wieku dogłębny kryzys Kościoła i władzy papieskiej oraz szerzenie się finansowych nadużyć stały się w wieku XV przyczyną powstania ruchów reformacyjnych. Przeniesienie papieskiej stolicy do Awinionu doprowadziło do tzw. sehizmy zachodniej, kolejnego rozłamu w łonie Kościoła. Na zwoływanych w XV wieku soborach próbowano przezwyciężyć kryzys, propagując ideę koncyliaryzmu, przyznającą soborowi wyższość nad papieżem. Początek reformacji dało wystąpienie Marcina Lutra, który w 1517 roku przybił swe słynne tezy o odpustach na drzwiach kościoła w Wittenberdze. Luter publicznie spalił potępiającą go bullę papieża Leona X, a schronienie przed ekskomuniką i banicją znalazł na dworze elektora saskiego, Fryderyka Mądrego. Głoszona przez Lutra nauka zdobywała coraz szersze kręgi zwolenników, którzy w 1530 roku ustanowili Kościół ewangelickoaugsburski. Za przykładem Lutra poszedł Jan Kalwin, który w Szwajcarii utworzył odłam e wangel i cko reformowany. W Anglii uformował się Kościół państwowy zwany anglikańskim, na czele którego z mocy prawa stał król. Protestanckie odłamy wyznaniowe powstawały także w innych państwach (bracia czescy w Czechach, bracia polscy w Polsce). Konflikty między reformacją a Kościołem katolickim prowadziły do licznych wojen religijnych oraz prześladowań innowierców.

Kościół katolicki przystąpił do reformy zbyt późno, aby zahamować ekspansję ruchów reformatorskich. W 1545 roku zebrał się sobór trydencki, na którym uznano Wulgatę (przekład Biblii dokonany przez św. Hieronima) za tekst obowiązujący w Kościele katolickim oraz przeprowadzono odnowę moralną, usuwając nadużycia i kładąc nacisk na rozwój oświaty duchowej. Założony w tym samym czasie przez Ignacego de Loyolę zakon jezuitów zaczął prowadzić szeroko zakrojoną akcję misyjną oraz przyczynił się do znacznego rozwoju szkolnictwa, zakładając liczne kolegia. Najbardziej znaczącym dla rozwoju reformacji i ekspansywnymi stały się dwa nurty luteranizm i kalwinizm.

Luteranizm: Zapoczątkowany przez Marcina Lutra odłam wyznaniowy jako główną tezę przyjął przekonanie, iż do zbawienia człowieka potrzebna jest wiara i łaska wsparte Ewangelią, nie zaś dobre uczynki. Luter negował możliwość dostąpienia życia wiecznego przez płatne odpusty, krytykował nadużycia Kościoła katolickiego. Postulował powrót do Biblii jako do pierwotnego źródła wiary. Odrzucał tradycję Kościoła (m. in. sakrament kapłaństwa), uwalniając człowieka od autorytetu instytucji i wskazując mu bezpośrednią drogę do Boga. Dokonany przez Lutra niemiecki przekład Biblii przyczynił się do rozwoju języka narodowego. Kalwinizm: Kalwinizm, zapoczątkowany przez Jana Kalwina, był odłamem znacznie radykalniejszym od luteranizmu. Jego podstawowym założeniem była nauka o predestynacji, czyli przekonanie, iż człowiek przeznaczony został przez Boga do zbawienia lub potępienia. Teza ta unieważniała wszelkie starania człowieka, podejmowane w celu osiągnięcia życia wiecznego. Zakładane przez kalwinów zbory rządziły się bardzo surowymi zasadami moralnymi. Spory między odłamami reformacyjnymi a chrześcijaństwem i wynikające stąd wojny religijne oraz prześladowania próbowano łagodzić, nawołując do pokoju i współdziałania między różnymi odłamami wiary. Postawa taka, charakterystyczna zwłaszcza dla poglądów Erazma z Rotterdamu nosiła nazwę irenizmu (gr. eirene pokój) i znajdowała wielu zwolenników wśród europejskich humanistów. a także pośród Polaków.

SZTUKA POETYCKA RENESANSU: Sztuka poetycka odwoływała się do wzorców antycznych, głównie Arystotelesa, którego Poetykę czytano w orygi nale. Od starożytnego filozofa przyjęto pojęcie „mimesis”, oznaczające nakaz naśladowania natury w sztuce. Znalazła też zastosowanie zarysowana przez Arystotelesa, a rozwinięta przez Horacego w Liście do Pizonów, teoria trzech stylów: wzniosłego, średniego i niskiego. Każdy z nich wymagał stosownych środków poetyckich (łac. decorum} oraz miał przypisane sobie gatunki, np. styl wysoki, epopeja, tragedia, oda itp. Za niedościgły wzór pisarze renesansu uznali mistrzów antycznych, głównie Cycerona, Horacego, Owidiusza i Wergiliusza. Posługując się odnowioną klasyczną łaciną pisali utwory na wzór dzieł antycznych poetów. Jednocześnie wiek XV i XVI wydał wielu oryginalnych artystów, którzy tworzyli w językach narodowych, szukali nowych środków wyrazu. Teoretycy sztuki duży nacisk kładli na znajomość poetyckich reguł i artystycznego rzemiosła, które prowadzić miały do doskonałości. Taki model poety, uczonego, wzorującego się na antycznych twórcach, określano mianem poeta doctus. Jednocześnie za sprawą neoplatonizmu przypisywano duże znaczenie poetyckiemu natchnieniu i kreacyjnym możliwościom artysty, ogarniętego szałem poetyckim furor poeticm. Renesans doceniał znaczenie artysty i poetyckiej sławy, która zapewniała poecie nieśmiertelność. Nastąpiło podniesienie godności pisarza, który stał się wywyższoną ponad tłum indywidualnością w przeciwieństwie do będącego w cieniu, anonimowego twórcy średniowiecznego. Odwołując się do tradycji Cycerona, renesansowi teoretycy postulowali czystość języka i stylu oraz nakazywali stosowanie charakterystycznych dla literatury antycznej środków stylistycznych. Na wzór dzieła Arystotelesa tworzono opisy sztuki poetyckiej, spośród których najbardziej znaczącą była rozprawa Juliusa Caesara Scaligera, napisana w 1561 roku.